KPSS Coğrafya Türkiye’nin Yer Şekilleri Testi 1

Falez, dalgaların kıyıyı aşındırmasıyla oluşan bir dış kuvvet şeklidir. Kıvrılma ve kırılma (orojenez), volkanizma ve geniş çaplı yükselip alçalma (epirojenez) iç kuvvetlerle ilgilidir.

Kara toptan yükselince akarsuların aşınım tabanına göre yükseltisi ve eğimi artar; bu da derine aşındırmayı hızlandırarak derin vadilerin oluşmasını sağlar. Dağların kıvrılması orojenezle, koniler volkanizmayla ilgilidir.

Çarşamba Ovası, Yeşilırmak’ın taşıdığı alüvyonların denizde birikmesiyle oluşmuş bir delta ovasıdır. Bursa, Erzincan, Muş ve Erzurum ovaları tektonik çöküntü alanlarında yer alır.

Ege Bölgesi’ndeki Bozdağlar, grabenler arasında yükselmiş bir horsttur. Toroslar, Köroğlu ve Ilgaz dağları kıvrım dağlarıdır; Nemrut ise volkanik bir dağdır.

Haymana Platosu, İç Anadolu’daki yatay tabakalı platolardandır; lav platosu değildir. Erzurum-Kars lav, Çatalca-Kocaeli aşınım, Taşeli karstik, Obruk ise yatay tabakalı platodur.

Tabanı alüvyonla örtülü, tarıma elverişli en büyük karstik çukurluğa polye denir. Dolin küçük erime çukuru, uvala dolinlerin birleşmesiyle oluşan daha büyük çukur, lapya ise küçük oluk ve sırtlardır.

Moren, buzulun taşıdığı malzemeyi eridiği yerde bırakmasıyla oluşan birikim şeklidir. Sirk, U biçimli vadi, hörgüç kaya ve asılı vadi buzul aşındırmasıyla oluşur.

Rüzgâr, bitki örtüsünün seyrek ve yağışın az olduğu kurak alanlarda etkilidir. Karapınar çevresinde kum tepeleri ve mantar kayalar görülür. Diğer alanlar daha nemli ve bitki örtüsü daha gürdür.

Peribacaları, volkanik tüflerin sel ve yağmur sularıyla aşındırılması sonucu oluşmuştur; üstteki sert kayaç alttaki yumuşak tüfü korur. Rüzgâr biriktirmesi bu şekillerin oluşumunda rol oynamaz.

Fiyortlar, buzul vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşur ve Türkiye’de görülmez. Karadeniz ve Akdeniz’de boyuna, Ege’de enine kıyılar; Haliç gibi ria kıyılar ve lagünlü kıyılar Türkiye’de bulunur.

Yükseltinin fazla, yer şekillerinin engebeli olması akarsuların eğimli yataklarda hızlı akmasına yol açar; bu da hidroelektrik potansiyelini artırır. Türkiye akarsularının rejimi genelde düzensizdir ve ulaşıma elverişli değildir.

Kalkerli arazide yeraltına sızan sular karstik kaynaklardan düzenli biçimde çıkar ve Manavgat’ın akımını yaz kuraklığında bile dengeler. Akdeniz ikliminde yazlar kuraktır; boyun kısalığı ise akımı düzenli yapmaz.

Delta, birikinti konisi ve taşkın ovası akarsuyun taşıdığı malzemeyi bırakmasıyla oluşur. Kanyon ve dev kazanı ise akarsu aşındırmasının ürünleridir.

Eğimin azaldığı düz alanlarda akarsu derine değil yana doğru aşındırma yapar ve yatağında büklümler (menderes) oluşur. Hızın arttığı kaynağa yakın kesimlerde ise derine aşındırma baskındır.

Adayı karaya bağlayan kıyı oku ile birlikte oluşan şekle tombolo (saplı ada) denir. Lagün kıyı kordonuyla denizden ayrılan göl, falez ise dalga aşındırmasıyla oluşan dik yardır.

Denize ya da başka bir akarsuya akıntısı (gideğeni) olmayan göllerde su yalnız buharlaşma ile eksilir ve çözünmüş mineraller birikir. Van Gölü volkanik set, Tuz Gölü tektonik kökenlidir ve Tuz Gölü oldukça sığdır.

Göller Yöresi’ndeki Burdur ve Eğirdir gibi göller tektonik çukurluklarda ya da kalkerin erimesiyle oluşan karstik alanlarda yer alır. Yörede buzul ve volkanizma etkili değildir, yağış da çok yüksek sayılmaz.

Kimyasal çözünme sıcaklığın ve nemin yüksek olduğu yerlerde etkilidir; Doğu Karadeniz kıyıları bu nedenle öne çıkar. Kurak ve gece-gündüz sıcaklık farkı fazla olan iç kesimlerde mekanik (fiziksel) çözülme baskındır.

Heyelanlar eğimli yamaçlarda, suya doyan killi toprakların kaymasıyla oluşur; bol yağış ve yamaçlardaki yanlış yapılaşma riski artırır. Nemli ve bitki örtüsü gür olan bölgede rüzgâr aşındırması etkili değildir.

Obruk, kalkerli arazide yeraltı sularının eritmesiyle oluşan derin, çukur bir karstik şekildir. Falez dalgalarla, sirk buzullarla, barkan (hilal biçimli kum tepesi) rüzgârla, dev kazanı akarsularla oluşur.