KPSS Coğrafya Doğal Afetler ve Çevre Sorunları Testi 1

Doğa olayı, insan topluluklarını etkileyip can ve mal kaybına, ekonomik ve sosyal zarara yol açtığında afete dönüşür. Issız bir alanda olan büyük bir deprem doğa olayıdır ama afet sayılmaz.

Volkanizma, magmanın yer kabuğuna ve yüzeye çıkmasıyla oluşur; kaynağı yer içidir. Hortum, dolu, kuraklık ve don atmosfer kökenli (klimatik) afetlerdir.

Kuzey Anadolu Fay Hattı doğuda Karlıova’dan başlayıp Erzincan, Tokat, Bolu, Düzce, Sakarya ve İzmit çevresinden geçerek Marmara Denizi’ne uzanır. Konya bu hattın çok uzağındadır.

Pazarcık ve Elbistan merkezli 6 Şubat 2023 depremleri Doğu Anadolu Fay Zonu ve onunla bağlantılı kırıklar üzerinde gerçekleşmiştir. Kuzey Anadolu Fay Zonu ülkenin kuzeyinde uzanır.

Merkez üssüne yakın yerler daha çok sarsılır; gevşek alüvyon zemin sarsıntıyı büyütür; dayanıksız binalar daha kolay yıkılır. Üç etken de hasarın düzeyini belirler.

Yamaç eteğinin kazılması yamacı destekleyen kütleyi ortadan kaldırır ve kaymayı kolaylaştırır. Drenaj, istinat duvarı, ağaçlandırma ve yük sınırlaması ise heyelan riskini azaltır.

Çığ, eğimli yamaçlarda biriken kalın kar kütlesinin aniden kaymasıdır. Bu yüzden Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz’in yüksek, eğimli ve kar örtüsünün uzun kaldığı kesimlerinde sık görülür.

Dere yataklarına ve taşkın düzlüklerine yapılan binalar hem suyun akışını daraltır hem de taşkında zarar görecek yapı sayısını artırır. Diğer şıklar doğal etkenlerdir.

Akdeniz ikliminde yazlar kurak geçer, yağış daha çok kışın düşer. Sıcaklık, düşük nem, reçineli kızılçam ve kuru rüzgârlar yangının çıkmasını ve yayılmasını kolaylaştırır.

Eğim yönünde sürülen tarlada açılan çizgiler suyun akışını hızlandırır ve toprağı taşır; doğru yöntem eğime dik sürmektir. Diğer uygulamaların hepsi toprağı korur.

Deprem, heyelan ve çığ birkaç saniye ya da dakika içinde etkisini gösterir. Kuraklık ise aylar, hatta yıllar içinde yavaş yavaş gelişir ve geniş alanları uzun süre etkiler.

Enkaz altından kurtarma, afet anında ve hemen sonrasında yapılan müdahale çalışmasıdır. Yönetmeliğe uygun yapı, tatbikat, risk haritası ve afet çantası afet öncesi risk yönetiminin parçalarıdır.

Tsunami, deniz tabanının ya da su kütlesinin aniden yer değiştirmesiyle oluşan dev dalgalardır; deniz tabanı depremleri ve denizaltı heyelanları buna yol açabilir. Kasırgalar kıyıda fırtına kabarmasına neden olur, tsunami üretmez.

Erciyes ve Hasan İç Anadolu’da, Nemrut ve Süphan Van Gölü çevresinde yer alan volkanik dağlardır. Uludağ ise kırılmalarla yükselmiş bir dağdır, volkanik değildir.

Kışın çukur alanlarda soğuk ve ağır hava tabanda birikir, üstte daha sıcak bir katman oluşur (sıcaklık terselmesi). Hava dikey yönde yükselemediği için baca ve egzoz gazları şehrin üzerinde kalır.

Kömür ve petrol yakıldığında açığa çıkan kükürt dioksit ile azot oksitler, atmosferdeki su buharıyla birleşerek asit oluşturur ve yağışla yere iner.

Kyoto Protokolü, sera gazı salımlarının azaltılmasına yöneliktir; çölleşmeyle mücadele değil, iklim değişikliğiyle ilgilidir. Diğer eşleştirmeler doğrudur.

Sudaki besin maddelerinin (azot, fosfor) aşırı artmasıyla alglerin çoğalması ve oksijenin tükenmesi ötrofikasyondur. Erozyon, çölleşme ve tuzlanma toprakla; terselme ise atmosferle ilgilidir.

Arıtılmadan denize ulaşan atık suların taşıdığı besin maddeleri, deniz suyunun ısınmasıyla birlikte müsilajın yayılmasını kolaylaştırır. Deniz suyunun soğuması ya da ağaçlandırma bu sorunu doğurmaz.

Aşırı sulama ve yetersiz drenajda taban suyu yükselir; buharlaşan suyun bıraktığı tuzlar yüzeyde birikir. Harran Ovası’nın bazı kesimlerinde görülen bu sorun tuzlanmadır (çoraklaşma).