KPSS Coğrafya Türkiye’nin Ekonomik Coğrafyası Testi 1

Çay bitkisi bol ve her mevsime dağılmış yağış, ılık sıcaklık ve asitli toprak ister; bu koşullar Türkiye’de yalnızca Doğu Karadeniz kıyılarında bir arada bulunur. Bölgenin tarım alanları dar ve eğimlidir, yaz kuraklığı da görülmez.

Dağlarla çevrili Çoruh Vadisi, kuzeyden gelen soğuk hava kütlelerine karşı korunaklıdır ve çevresinden daha ılık, daha kurak bir yerel iklime (mikroklima) sahiptir. Bu da zeytinin yetişmesini mümkün kılar.

Karadeniz kıyılarında yazlar pamuk için yeterince sıcak değildir ve sonbaharda, yani hasat döneminde de yağış devam eder; yağış pamuk kozalarına zarar verir. Bölgede su sıkıntısı ya da uzun yaz kuraklığı yoktur.

Şeker pancarı hacimli ve ağırdır, sökümden sonra uzun süre bekletildiğinde şeker oranı düşer. Bu yüzden uzağa taşımak hem pahalı hem de verim kaybına yol açar; fabrikalar üretim alanlarının yakınına kurulur.

Yüksek platolarda ilkbahar ve yaz yağışları gür çayırların oluşmasını sağlar; çayırlar da büyükbaş hayvan için uygun otlaktır. Bozkırlar küçükbaş (koyun), maki alanları ise kıl keçisi yetiştiriciliğine elverişlidir.

Kıl keçisi engebeli arazilerde rahat dolaşabilen, maki ve çalıyla beslenebilen bir hayvandır. Toroslar’ın Akdeniz’e bakan yamaçlarında maki yaygın olduğu için bu hayvancılık gelişmiştir.

İpek böceği tırtılları dut yaprağıyla beslenir. Bursa çevresinde dut ağaçlarının yaygın olması, ipek böcekçiliğini ve buna bağlı ipekli dokumacılığı geliştirmiştir.

Çam balı, kızılçam ağaçları üzerinde yaşayan böceklerin salgısından arılar tarafından üretilir. Muğla çevresinde kızılçam ormanlarının geniş yer kaplaması bu üretimi mümkün kılar.

Alüminyumun hammaddesi boksittir. Seydişehir çevresindeki boksit yatakları, alüminyum tesislerinin burada kurulmasının temel nedenidir; tesis kıyıda değildir ve yakınında petrol ya da taşkömürü çıkarılmaz.

Ergani bir bakır sahasıdır; demir denince Divriği (Sivas) akla gelir. Guleman (Elazığ) krom, Murgul (Artvin) bakır, Kırka (Eskişehir) bor, Soma (Manisa) ise linyit sahasıdır.

Linyitin ısı değeri düşük, hacmi büyüktür; aynı enerjiyi elde etmek için çok miktarda linyit gerekir. Bu yüzden uzak mesafelere taşınması maliyetlidir ve santraller maden sahalarının yakınına kurulur (Afşin-Elbistan, Soma, Yatağan gibi).

Batman rafinerisi, Güneydoğu Anadolu’daki ham petrol sahalarının yanında kurulmuştur; hammaddeye yakınlık burada belirleyicidir. İzmit ve Aliağa rafinerileri ise deniz yoluyla gelen ham petrole ve büyük tüketim merkezlerine yakınlık nedeniyle kıyıda kurulmuştur.

Hirfanlı Barajı Kızılırmak üzerindedir. Atatürk Barajı Fırat, Deriner Barajı Çoruh, Ilısu Barajı Dicle, Sarıyar Barajı ise Sakarya üzerinde kurulmuştur.

Jeotermal kaynaklar, yer altındaki sıcak suların fay hatları boyunca yüzeye yaklaştığı yerlerde oluşur. Ege’de horst-graben yapısını oluşturan kırıklar yaygın olduğundan jeotermal santraller bu bölgede toplanmıştır.

Jeotermal, rüzgâr ve akarsu (hidroelektrik) enerjisi doğada sürekli yenilenen kaynaklardır. Linyit ve doğal gaz fosil yakıttır; oluşmaları milyonlarca yıl sürdüğü için tükenebilir kaynaklar arasında sayılır.

Demir-çelik üretiminde yüksek miktarda kömür (kok) kullanılır. Karabük, Zonguldak taşkömürü havzasına yakınlığı nedeniyle seçilmiştir; demir cevheri ise başka yerlerden, özellikle Divriği’den getirilir.

Gülek Boğazı, Toroslar’ı aşarak İç Anadolu’yu Adana-Mersin çevresine bağlar. Zigana ve Kop geçitleri Karadeniz ile Doğu Anadolu arasında, Çubuk Beli Burdur ile Antalya arasında, Sertavul ise Karaman ile Mut arasındadır.

Ortalama yükseltinin fazla olması kışları uzun ve sert yapar; bitkilerin yetişme süresi (vejetasyon süresi) kısalır. Engebeli yüzey de eklenince tarım alanları daralır ve yetiştirilebilen ürün sayısı azalır.

Nadasta toprak bir yıl dinlendirilir; bu sürede düşen yağış toprakta birikir ve bir sonraki yıl ekilen ürün bu nemden yararlanır. Uygulama, yağışın az olduğu İç Anadolu gibi yerlerde yaygındır.

Antalya kıyılarında kışlar ılık, güneşli gün sayısı fazladır; seralar ısıtma için az enerjiyle çalışır. Bu sayede sebze ve meyveler diğer bölgelerden önce yetiştirilip pazara gönderilebilir (turfanda).