KPSS Vatandaşlık Temel Hak ve Ödevler Testi 1

Anayasa’nın 12. maddesine göre herkes kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Ancak 13. madde bu hakların belirli şartlarla kanunla sınırlanabileceğini öngörür; bu yüzden “sınırlanamaz olması” bir nitelik değildir.

13. maddeye göre sınırlama ancak kanunla, Anayasa’nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve hakkın özüne dokunmadan yapılır; ölçülülük ilkesine de aykırı olamaz. Anayasa’nın 104. maddesi ayrıca temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile siyasi hak ve ödevlerin Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemeyeceğini belirtir.

Sosyal güvenlik hakkı, devletin bir sistem kurmasını ve hizmet sunmasını gerektirdiği için isteme hakkıdır. Konut dokunulmazlığı, haberleşme ve din-vicdan hürriyeti devlete karşı koruyucu (negatif statü) haklar; seçme ve seçilme ise katılma (aktif statü) hakkıdır.

Mülkiyet hakkı (md. 35), Anayasa’da “Kişinin Hakları ve Ödevleri” bölümünde yer alır. Sendika kurma hakkı sosyal ve ekonomik haklar, dilekçe hakkı ile seçme ve seçilme hakkı siyasi haklar arasında düzenlenmiştir.

Anayasa’nın 19. maddesine göre yakalanan veya tutuklanan kişi en geç kırk sekiz saat, toplu olarak işlenen suçlarda ise en çok dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır. Bu süreler dolduktan sonra kişi ancak hâkim kararıyla özgürlüğünden yoksun bırakılabilir.

Anayasa’nın 38. maddesine göre ceza sorumluluğu şahsidir; kişi yalnızca kendi eyleminden sorumlu tutulur, yakınının suçu nedeniyle cezalandırılamaz. Geriye yürümezlik ve kanunilik ilkeleri suçun ve cezanın önceden kanunla belirlenmesiyle, masumluk karinesi ise suçluluk kesinleşinceye kadar kişinin suçsuz sayılmasıyla ilgilidir.

Anayasa’nın 38. maddesine göre Uluslararası Ceza Divanına taraf olmanın gerektirdiği yükümlülükler hariç olmak üzere vatandaş suç sebebiyle yabancı bir ülkeye verilemez. Suçun yeri, çifte vatandaşlık veya suçun ağırlığı bu kuralı değiştirmez.

Anayasa’nın 18. maddesi angaryayı yasaklar; ancak hükümlülük veya tutukluluk süresince çalıştırmalar, olağanüstü hâllerde vatandaşlardan istenecek hizmetler ve ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı vatandaşlık ödevi niteliğindeki çalışmalar zorla çalıştırma sayılmaz.

24. maddeye göre din ve ahlak eğitim ve öğretimi devletin gözetim ve denetimi altında yapılır; din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve ortaöğretim kurumlarında okutulan zorunlu dersler arasındadır. Ayrıca kimse dinî inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz.

28. madde “Basın hürdür, sansür edilemez.” hükmüyle başlar ve basımevi kurmanın izin alma ve mali teminat yatırma şartına bağlanamayacağını belirtir. Önceden izin ve yayım öncesi denetim, sansür niteliği taşıdığı için Anayasa’ya aykırıdır.

Anayasa’nın 34. maddesine göre herkes önceden izin almaksızın, silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına sahiptir. Bu hak, millî güvenlik ve kamu düzeni gibi sebeplerle ancak kanunla sınırlanabilir.

42. maddeye göre ilköğretim kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve devlet okullarında parasızdır. Diğer ifadeler aynı maddede yer alan hükümlerdir.

Anayasa’nın 61. maddesi; harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimlerini, malul ve gazileri, engellileri, yaşlıları ve korunmaya muhtaç çocukları sosyal güvenlik bakımından özel olarak korunması gerekenler arasında sayar. Yeni iş kuran girişimciler bu sayımda yer almaz.

Anayasa’nın 65. maddesine göre devlet, sosyal ve ekonomik alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini ekonomik istikrarın korunmasını gözeterek mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir. Bu hüküm, isteme haklarının gerçekleşmesini devletin olanaklarına bağlar.

Anayasa’nın 67. maddesine göre silah altında bulunan er ve erbaşlar, askerî öğrenciler ve taksirli suçlardan hüküm giyenler dışındaki ceza infaz kurumlarındaki hükümlüler oy kullanamaz. Taksirli suç hükümlüsü, tutuklu ve yurt dışındaki vatandaş oy kullanabilir.

Anayasa’nın 68. maddesine göre hâkim ve savcılar, Sayıştay dâhil yüksek yargı organları mensupları, memur statüsündeki kamu görevlileri, Silahlı Kuvvetler mensupları ve yükseköğretim öncesi öğrenciler partilere üye olamaz. Yasak yükseköğretim öncesi öğrencileri kapsadığından, 18 yaşını doldurmuş üniversite öğrencisi üye olabilir.

Anayasa’nın 73. maddesine göre herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere mali gücüne göre vergi öder; vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı maliye politikasının sosyal amacıdır. Vergi, resim, harç ve benzeri yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır.

74. maddeye göre Kamu Denetçiliği Kurumu TBMM Başkanlığına bağlı olarak kurulmuştur. Kamu Başdenetçisi de TBMM tarafından gizli oyla seçilir.

66. maddenin son fıkrasına göre vatandaşlıktan çıkarma ile ilgili karar ve işlemlere karşı yargı yolu kapatılamaz. Diğer ifadeler maddenin önceki fıkralarında yer alır.

Anayasa’nın 16. maddesine göre temel hak ve hürriyetler, yabancılar için milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir. Sınırlama yetkisi yürütmeye değil, kanun koyucuya verilmiştir.