KPSS Türkçe Paragrafta Anlam Testi 1

Bir şehri tanımak için müzelerini gezmek yetmez. Müzeler şehrin geçmişini camekânların ardında sergiler; oysa şehrin bugünkü nabzı pazar yerlerinde, mahalle kahvelerinde, otobüs duraklarındaki sohbetlerde atar. Rehber kitapların önerdiği rotayı izleyen gezgin, fotoğraflarla döner ama o şehirde yaşayan insanın gününü nasıl geçirdiğini öğrenemez. Asıl tanışıklık, sıradan bir sabahı o şehrin insanlarıyla aynı yerde geçirdiğinde başlar.

Sözlükler çoğu zaman bir dilin donmuş fotoğrafı sanılır. Hâlbuki her yeni baskıda bazı sözcükler eklenir, bazılarının anlamı genişler, kullanılmayanların yanına “eskimiş” notu düşülür. Sözlük hazırlayanlar dili yönetmez; konuşanların ağzında ve yazanların kaleminde olup biteni kayda geçirir. Bu yüzden iki farklı yılın sözlüğünü karşılaştıran biri, toplumun o arada nelerle uğraştığını da sezebilir.

Uzun yürüyüş rotalarında en sık yapılan hata, ağır sırt çantasıyla yola çıkmaktır. Her fazladan kilo, yokuşlarda adımları kısaltır ve dizlere binen yükü artırır. Deneyimli yürüyüşçüler bu yüzden eşyalarını tek tek tartar, aynı işi gören iki parçadan birini evde bırakır. Su ise bu hesabın dışında tutulur; rota üzerindeki kaynaklar bilinmiyorsa eksik su, fazla yükten çok daha tehlikelidir.

(I) Arı kovanlarında sıcaklık, mevsim ne olursa olsun belli bir aralıkta tutulur. (II) Yazın işçi arılar kanat çırparak kovanın içinde hava akımı oluşturur. (III) Gerektiğinde dışarıdan su taşıyıp peteklerin üzerine serperek buharlaşma yoluyla ortamı serinletirler. (IV) Kışın ise birbirine sokulup kümelenir, kas titremesiyle ısı üretirler. (V) Bal, içerdiği yüksek şeker oranı sayesinde uzun süre bozulmadan saklanabilen bir besindir.

Bir romanı yeniden okuduğumuzda değişen kitap değildir; sayfalar, cümleler, hatta virgüller aynı yerde durur. Ama ilk okumada önemsemeden geçtiğimiz bir yan karakter bu kez gözümüze takılır, eskiden abartılı bulduğumuz bir sahne şimdi bize çok tanıdık gelir. ----

Bir ustanın elinden çıkan ahşap sandalyeyle fabrikada üretilen arasındaki fark ilk bakışta görülmeyebilir. Fark, yıllar geçtikçe ortaya çıkar: Usta, ağacın lifinin yönüne göre parçaları keser, birleşim yerlerinde çivi yerine geçme kullanır, tutkalın kuruması için acele etmez. Fabrika ise hızı ve maliyeti öne alır. Bu yüzden biri torunlara kalır, öteki birkaç taşınmada sallanmaya başlar.

Ressam, tuvalin başına geçmeden önce aynı manzarayı günlerce farklı saatlerde izlerdi. Sabah ışığında soluk görünen bir duvarın öğleden sonra nasıl turuncuya döndüğünü not defterine yazar, renkleri karıştırırken bu notlara bakardı. Eleştirmenler onun tablolarını “aceleye gelmemiş” diye tanımlardı. Kendisi ise resmin büyük bölümünün fırçaya dokunmadan önce, bakarken yapıldığını söylerdi.

(I) Şehirlerde gece aydınlatması, insanların karanlıkta güvenle dolaşmasını sağladı. (II) Sokak lambaları sayesinde dükkânlar daha geç saate kadar açık kalabildi, akşam hayatı canlandı. (III) Aydınlanan caddeler, şehirlerin ekonomik ve sosyal yaşamını değiştirdi. (IV) Ne var ki aşırı ışık, gökyüzünü izlemeyi neredeyse imkânsız hâle getirdi. (V) Büyük şehirlerde yaşayan pek çok kişi, Samanyolu'nu çıplak gözle hiç göremez. (VI) Gökbilimciler bu yüzden gözlemevlerini şehir ışıklarından uzak yüksek yerlere kurmayı tercih eder.

Çocuklar oyun oynarken kuralları çoğu zaman kendileri koyar. ---- Böylece kimse dışarıdan bir hakem beklemeden, uzlaşmayı ve adaleti oyunun içinde öğrenmiş olur. Yetişkinlerin her anlaşmazlığa hemen müdahale etmesi ise bu fırsatı ellerinden alabilir.

Eski haritaları inceleyenler, bazı adaların yüzyıllar boyunca haritalarda göründüğünü, sonra birden kaybolduğunu fark eder. Bu adaların çoğu hiç var olmamıştır: Bir denizcinin sis içinde bulut kümesini kara sanması ya da konumu yanlış hesaplaması, adanın haritaya girmesine yeterdi. Haritacılar da öncekilerin çizimlerini kopyaladığından hata kuşaktan kuşağa taşınırdı. Ancak çevredeki sular ayrıntılı biçimde taranınca bu hayalet adalar haritalardan silinebildi.

Bir zamanlar mektup yazarken cümleyi kâğıda dökmeden önce zihnimizde tartardık; silmek kolay olmadığı için her sözcüğü seçerek kullanırdık. Bugün mesajlar saniyeler içinde yazılıp gönderiliyor, yanlış anlaşılan bir ifade de aynı hızla yeni bir mesajla düzeltilmeye çalışılıyor. Hız kazandık ama söyleyeceğimizi önceden düşünme alışkanlığını yavaş yavaş kaybediyoruz.

(I) Bambu, dünyanın en hızlı büyüyen bitkileri arasında gösterilir. (II) Panda, beslenmesinin büyük bölümünü bambuyla karşılayan bir hayvandır. (III) Bazı bambu türlerinin bir günde onlarca santimetre uzadığı gözlenmiştir. (IV) Bu hızlı büyüme, bambuyu kısa sürede yeniden yetiştirilebilen bir yapı malzemesi hâline getirir. (V) Hafif ama dayanıklı gövdesi sayesinde iskeleden mobilyaya kadar pek çok alanda kullanılır.

---- Çünkü uzmanlar bile yeni bir konuyu öğrenirken temel sorularla başlar; “Bu ne işe yarıyor?”, “Neden böyle?” diye sormaktan çekinmez. Soru sormaktan kaçınan kişi ise bilmediğini gizlemeye harcadığı çabayı öğrenmeye ayıramaz.

Zeytin ağacı kurak yazlara ve taşlı topraklara dayanıklıdır; bu yüzden Akdeniz kıyılarında başka ağaçların zorlandığı yamaçlarda bile yetişir. Yavaş büyür ama çok uzun yaşar; yüzyıllardır ürün veren ağaçlar bulunur. Meyvesi dalından koparılıp doğrudan yenmez, acılığı gidermek için salamura gibi işlemlerden geçirilir. Hasat genellikle sonbaharın sonundan kışa kadar sürer.

Bilim insanlarının ilk deneylerindeki başarısızlıklar genellikle anlatılmaz; ders kitapları yalnızca sonuca ulaşan deneyi aktarır. Bu durum öğrencide, bilimin dâhilerin ani buluşlarıyla ilerlediği izlenimini uyandırır. Oysa çoğu keşfin arkasında defalarca yanlış giden ölçümler, çöpe atılan hipotezler, yıllarca süren düzeltmeler vardır. Bunları anlatmak, öğrencinin kendi hatalarından yılmamasına da yardım eder.

Yeni bir dil öğrenen pek çok kişi, dilbilgisi kurallarının tamamını öğrenmeden konuşmaya başlamamaya karar verir. Aylar geçer, kurallar ezberlenir ama ilk yabancıyla karşılaşıldığında tek cümle kurulamaz. Yüzmeyi kitaptan öğrenip suya hiç girmemek buna benzer. Dil; yanlış yaparak, düzeltilerek, utanmayı göze alarak konuşulan bir beceridir.

Kuş göçlerini izleyen araştırmacılar, bazı türlerin yolculuk sırasında gündüz dinlenip geceleri uçtuğunu belirlemiştir. Gece havasının daha serin ve sakin olması, uzun mesafede su ve enerji kaybını azaltır. Ayrıca gündüzleri yırtıcı kuşlara yakalanma tehlikesi daha yüksektir. Bu kuşlar yön bulmak için yıldızlardan ve yerin manyetik alanından yararlanır.

Kalabalık bir ekipte herkes, bir işin başkası tarafından yapılacağını düşünebilir. Toplantıda alınan karar not edilir ama kimin üstleneceği belirtilmez; bir hafta sonra işin hiç başlamadığı anlaşılır. Oysa küçük bir görev bile tek bir kişinin adıyla eşleştirildiğinde takip edilmesi kolaylaşır. İş bölümündeki belirsizlik, sorumluluğun dağılıp kaybolmasına yol açar.

Bazı okurlar bir kitabı bitirir bitirmez bir sonrakine geçer; okuduğu kitabı bir listeye ekler, yıl sonunda bu listenin uzunluğuyla övünür. Ancak okunan sayfaların ne kadarının akılda kaldığı, hangi düşüncenin insanı değiştirdiği bu listede görünmez. Okumayı değerli kılan, kitabın ardından gelen düşünme, not alma ve konuşma süresidir.