KPSS Tarih Osmanlı Kültür ve Medeniyeti Testi 1

Hanedanın en yaşlı ve en olgun üyesinin tahta geçmesi “ekber ve erşed” sistemidir; şehzadelerin sancağa gönderilmesi bu dönemde bırakılmış, şehzadeler sarayda yetiştirilmeye başlanmıştır. Lala, sancaktaki şehzadeyi yetiştiren eğitmendir; kut ise eski Türklerde yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiği inancıdır.

Sancağa çıkma usulünde şehzadeler, bir lala gözetiminde sancak yöneterek devlet işlerini ve askerliği uygulamalı olarak öğrenirdi. Amaç geleceğin padişahını yetiştirmekti; vergi, tımar sayısı ya da kadıların yetkisiyle ilgili bir düzenleme değildi.

Reisülküttap, divan kâtiplerinin başıdır; dış yazışmaları yürüttüğü için önemi giderek artmış ve 1836’da Hariciye Nezareti kurulmuştur. Defterdar mali işlere, nişancı tuğra çekme ve kanunnamelere, kazasker yargı ve eğitim işlerine bakardı.

Toprakların büyük bölümü miri arazidir: Mülkiyet devlette kalır, köylü toprağı işleyip vergisini verdikçe kullanır. Mülk arazi kişinin özel mülkü, vakıf arazi geliri hayır işine ayrılmış topraktır; metruk arazi ise yol, mera gibi kamunun ortak kullandığı alanlardır.

Üç yıl işlenmeyen toprağın başkasına verilmesi ve toprağı terk edenden çiftbozan vergisi alınması, toprağın boş kalmasını önlemeye yönelikti. Toprak işlendikçe üretim sürer, hem tımarlı sipahinin hem devletin vergi geliri kesintiye uğramazdı.

Vakıf, bir gelirin sürekli olarak bir hayır işine ayrılmasıdır. Eğitimden sağlığa, su yollarından yolcu konaklamasına kadar birçok hizmet vakıflarla yürütülmüş, böylece devlet bütçesi dışında toplumsal bir hizmet ağı oluşmuştur.

Kadının belirlediği, aşılması yasak olan satış fiyatı narhtır; amaç halkı pahalılığa karşı korumaktı. Gedik, esnafın dükkân açma ve meslek icra etme hakkı; müsadere devlet görevlisinin mallarına el konulması; iltizam ise vergi toplama hakkının açık artırmayla verilmesidir.

Devşirilen çocuklar önce Türk ailelerin yanında birkaç yıl kalır, dili ve kültürü öğrendikten sonra Acemi Oğlanlar Ocağına alınırdı; bu uygulamaya “Türk’e verme” denir. Pençik, savaş esirlerinin beşte birinin devlete ayrılmasıdır; iskân ve sürgün ise nüfusun bir bölgeye yerleştirilmesiyle ilgilidir.

Donanmanın başkomutanı kaptan-ı deryadır. Barbaros’un bu göreve getirilmesiyle denizcilik devlet yönetiminde daha etkili hâle gelmiş, kaptan-ı derya divan toplantılarına katılmaya başlamıştır.

İlk Osmanlı medresesi Orhan Bey döneminde İznik’te açılmıştır. İstanbul’da Sahn-ı Seman medreselerini Fatih, Süleymaniye medreselerini Kanuni kurdurmuştur.

Sıbyan mektepleri, bugünkü ilkokulun karşılığı olan mahalle okullarıdır. Medrese yükseköğretim, Enderun saray okulu, Mühendishane ve Darülfünun ise sonraki dönemlerde açılan askerî ve yükseköğretim kurumlarıdır.

Osmanlı hukuk sistemi şer’i ve örfi olmak üzere iki temele dayanırdı. Şer’i hukuk İslam hukukunun kaynaklarından, örfi hukuk ise töre ve padişah iradesinden doğar; kanunnameler örfi hukukun ürünüdür.

Matrakçı Nasuh, sefer güzergâhındaki şehirleri kuşbakışı ve topografik minyatürlerle resmetmiştir. Piri Reis denizcilik haritalarıyla, Kâtip Çelebi bibliyografya ve coğrafya eserleriyle, Evliya Çelebi Seyahatname’siyle, Ali Kuşçu ise astronomi ve matematik çalışmalarıyla tanınır.

Kitab-ı Bahriye, Akdeniz’in kıyılarını, limanlarını, akıntılarını ve tehlikeli yerlerini ayrıntılı haritalarla gösteren bir denizcilik kılavuzudur. Cihannüma Kâtip Çelebi’nin, Seyahatname Evliya Çelebi’nin, Mirat-ı Memalik ise Seydi Ali Reis’in eseridir.

Birbirini tamamlayan dinî, eğitim, sağlık ve sosyal yapıların oluşturduğu topluluk külliyedir; Süleymaniye ve Fatih külliyeleri bunun örneğidir. Bedesten değerli malların satıldığı kapalı çarşı, arasta aynı meslekten dükkânların sıralandığı çarşı, kasır ise köşk benzeri yapıdır.

Vergi toplama hakkının ömür boyu verilmesi malikâne sistemidir; devlet böylece kısa sürede yüklü miktarda peşin para elde etmek istemiştir. İltizamda bu hak belirli bir süre için verilir; esham ise vergi gelirine dayalı olarak halka satılan borç senetleridir.

Askerî sınıf; seyfiye, ilmiye ve kalemiye mensupları gibi padişah adına görev yapan ve vergiden muaf tutulan kesimdir. Çiftçiler, esnaf, tüccarlar ve göçebeler ise vergi veren reayayı oluşturur.

İlmiye sınıfının başı şeyhülislamdır; savaş ilanından yeni bir uygulamaya kadar pek çok konuda fetva verirdi. Müftü taşrada fetva veren görevli, kazasker ve kadı yargıçlar, müderris ise medrese hocasıdır.

Nişancı, padişah adına tuğra çeken ve kanunnameleri hazırlayan bir kalemiye (bürokrasi) mensubudur. Seyfiye askerî-idari, ilmiye din-yargı-eğitim, kalemiye ise yazı ve maliye işlerini yürüten görevlileri kapsar.

İskân politikasıyla Türkmen nüfus Rumeli’ye yerleştirilmiş, dervişlerin kurduğu zaviyeler de yerleşim merkezi işlevi görmüştür. Böylece fethedilen yerler Türk yurdu hâline getirilerek kalıcılık sağlanmıştır.