KPSS Tarih Kurtuluş Savaşı ve Atatürk İlkeleri Testi 1

Havza Genelgesi, işgallere karşı millî bilinci uyandırmak için mitingler düzenlenmesini ve protesto telgrafları çekilmesini istemiştir. Amasya Genelgesi ise Haziran 1919’da yayımlanmış ve Sivas’ta ulusal bir kongre toplanacağını duyurmuştur.

Kurtuluşu padişahtan ya da yabancı devletlerden değil milletin kendi iradesinden bekleyen ifade, millî egemenlik düşüncesinin ilk açık belirtisidir. Diğer ifadeler durum tespiti, İstanbul Hükümetine yönelik eleştiri, askerî tedbir ve kongre kararıyla ilgilidir.

Kongre bölgesel olarak toplanmış ancak “millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz” gibi bütün yurdu ilgilendiren kararlar almıştır. Delegelerin doğu illerinden gelmesi kongrenin toplanış bakımından bölgesel olduğunu gösterir; İstanbul Hükümeti ise kongreye karşı çıkmıştır.

Kuvayımilliye, işgallere karşı halkın kendiliğinden kurduğu yerel ve dağınık birliklerden oluşur; tek merkezden yönetilen düzenli bir ordu değildir. Düzenli ordu TBMM’nin açılmasından sonra kurulmuş, Kuvayımilliye birlikleri de zamanla bu orduya katılmıştır.

Mebusan Meclisinin dağıtılması üzerine Mustafa Kemal yeni bir meclis için seçim yapılmasını istemiş ve 23 Nisan 1920’de TBMM Ankara’da açılmıştır. Misak-ı Millî (Ocak 1920), Amasya Görüşmeleri (Ekim 1919), Sivas Kongresi (1919) ve Mondros (1918) bu işgalden önceki gelişmelerdir.

Yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin tek bir organda, Mecliste toplanması güçler birliği ilkesidir. Olağanüstü savaş koşulları, kararların hızlı alınmasını gerektirdiği için bu yol benimsenmiştir.

Hıyanet-i Vataniye Kanunu, Meclise karşı gelenleri vatan haini sayarak cezalandırmayı amaçlar; İstiklal Mahkemeleri de bu kanunu hızla uygulamak için kurulmuştur. Böylece iç karışıklıklar bastırılarak TBMM’nin otoritesi güçlendirilmiştir.

Gümrü Antlaşması (Aralık 1920), TBMM’nin ilk askerî ve siyasi başarısıdır ve Meclisin imzaladığı ilk uluslararası antlaşmadır. Moskova (Mart 1921), Kars (Ekim 1921), Ankara (Ekim 1921) ve Mudanya (Ekim 1922) daha sonradır.

Doğu Cephesi’nde Kâzım Karabekir’in, Batı Cephesi’nde ise düzenli ordunun savaştığı hâlde Güney Cephesi’nde mücadele büyük ölçüde yerel halkın oluşturduğu Kuvayımilliye birlikleriyle verilmiştir. Antlaşmayla bitme, işgale tepki ve TBMM döneminde sürme gibi özellikler başka cephelerde de görülür.

Gümrü Antlaşması Aralık 1920’de, yani Ocak 1921’deki I. İnönü Muharebesi’nden önce imzalanmıştır. Düzenli ordunun bu ilk başarısından sonra Teşkilat-ı Esasiye kabul edilmiş, İtilaf Devletleri Londra Konferansı’nı toplamış ve Moskova Antlaşması imzalanmıştır.

Tekâlif-i Millîye emirleriyle halktan yiyecek, giyecek, taşıt ve silah gibi ihtiyaçların bir bölümü istenmiş; Sakarya öncesinde ordunun eksikleri bu yolla giderilmeye çalışılmıştır.

Ankara Antlaşması’yla Fransa, TBMM’yi resmen tanıyan ilk İtilaf devleti olmuş ve İtilaf cephesindeki ayrılık belirginleşmiştir. Doğu sınırı Kars Antlaşması’yla, kapitülasyonlar Lozan’la kaldırılmış; Boğazlarda tam egemenlik ise Montrö’yle sağlanmıştır.

İki ayrı hükümetin çağrılması, Türkiye’yi barış masasında bölmeye yönelik bir girişim olarak görülmüş; TBMM 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırarak ülkeyi temsil eden tek meşru hükümetin kendisi olduğunu göstermiştir.

Kapitülasyonlar Lozan’da hiçbir ayrıcalık bırakılmadan kaldırılmıştır. Boğazlar komisyonu Lozan’la kurulmuş, azınlık hakları güvence altına alınmış, yabancı okullar Türk kanunlarına bağlı olarak sürdürülmüştür; Hatay ise Lozan’ın değil 1921 Ankara Antlaşması’nın konusudur.

Cumhuriyetin ilanıyla rejimin adı konmuş, devlet başkanlığı makamı oluşturulmuş ve hükümet bunalımı aşılmıştır. Halifelik ve eğitimdeki ikilik 1924’te, hukuktaki ikilik ise 1926’da Medeni Kanun’la giderilmiştir; Musul sorunu cumhuriyetle çözülmemiştir.

İzmir İktisat Kongresi (1923), yeni Türk devletinin ekonomi politikasını belirlemiş ve ekonomik bağımsızlığı Misak-ı İktisadi ile ilke hâline getirmiştir. Diğer kongreler Millî Mücadele’nin ilk yıllarında yapılan siyasi ve askerî nitelikli kongrelerdir.

Nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturan köylünün yükünü hafifletmeyi ve toplum kesimleri arasındaki eşitsizliği azaltmayı amaçlayan aşarın kaldırılması, halkçılık ilkesinin uygulamasıdır.

Cumhuriyetçilik, millî egemenliğe dayanan ve demokratik yollarla yönetilen bir devlet düzenini öngörür. Muhalefet partilerinin kurulması bu anlayışın çok partili hayata taşınması girişimidir.

Soyadı Kanunu (1934), toplumsal hayatta karışıklığı gidermeyi ve eşitliği sağlamayı amaçlar; daha çok halkçılık ve milliyetçilikle ilişkilendirilir. Öğretimin birleştirilmesi, tekke ve zaviyelerin kapatılması, laik bir medeni kanun ve 1928’deki anayasa değişikliği ise laikliğe yöneliktir.

Millet Mektepleri, yeni alfabenin okul çağını geçmiş yetişkinlere de öğretilmesi ve okuma yazma oranının hızla yükseltilmesi için açılmıştır.