Dokuz yaşındaki bir çocuk Hanoi Kuleleri'nde aynı bölümü dördüncü kez deniyor. Disk yanlış yere gidiyor, geri alıyor, bir süre ekrana bakıyor, sonra yeniden başlıyor. Dışarıdan bakınca sadece oyun oynuyor. Aslında yaptığı şey plan yapmak, hatasını fark etmek ve vazgeçmemek. Çocuklar için zeka oyunlarının asıl değeri de burada: zekayı "yükseltmekte" değil, bu tür becerileri çalıştırmak için zahmetsiz bir bahane sunmakta.
Zeka oyunları çocuğa ne kazandırır, ne kazandırmaz?
Dürüst cevapla başlayalım. Bir oyunda çok iyi olmak, çoğu zaman o oyunda çok iyi olmak demektir. Araştırmalarda en tutarlı görülen sonuç, çocukların çalıştıkları beceride gelişmesi. Hafıza kartı oynayan çocuk hafıza kartında hızlanıyor. Bu gelişmenin matematik notuna ya da genel zeka puanına ne kadar yansıdığı ise tartışmalı ve "beyin antrenmanı" diye satılan ürünlerin vaatleri genelde kanıtın önüne geçiyor.
Bu, oyunların boşuna olduğu anlamına gelmiyor. Bazı kazanımlar oyunun kendisinden bağımsız ve günlük hayata rahatça taşınıyor:
- Takılınca devam etmek. Bir bulmacayı çözememenin dünyanın sonu olmadığını, beş dakika sonra yeniden bakınca yolun görünebildiğini oyunda öğrenmek, ödevde öğrenmekten çok daha az sancılı.
- Önce düşünüp sonra yapmak. Hanoi ya da su kapları gibi bulmacalarda rastgele hamle yapmak işe yaramıyor. Çocuk bunu kimse söylemeden fark ediyor.
- Dikkati bir yerde tutmak. Farkları bulmak ya da kelime aramak, kısa süreliğine de olsa odaklanmayı gerektiriyor.
Asıl önemli olan, oyunun çocuğu biraz zorlaması ama bunaltmaması. Çok kolay bir oyun beş dakikada sıkar, çok zoru ise "ben yapamıyorum" duygusunu besler. İyi seçim, yaşa ve çocuğun kendisine göre yapılan seçim.
Yaşa göre zeka oyunu seçimi
Aşağıdaki gruplar kabaca bir yol haritası. Okumayı erken söken ya da bulmacaya meraklı bir çocuk bir üst gruba rahatça geçebilir, tersi de olabilir. Çocuğunuzu en iyi siz tanırsınız.
4–6 yaş: ekran yerine masa
Bu yaşta en iyi zeka oyunları çoğunlukla ekranda değil. Yapboz, eşleştirme kartları, renk ve şekil sıralama, basit kutu oyunları, el ve gözün birlikte çalıştığı her şey. Ekranda bir şey oynayacaksa, kuralları tek cümleyle anlatılabilen ve okuma gerektirmeyen oyunlar seçin. Az kartla oynanan bir hafıza kartları oyunu bu yaş için uygun bir başlangıç, özellikle yanında bir yetişkin varken.
7–9 yaş: kurallı oyunlar başlıyor
Okuma oturdukça seçenekler genişliyor. Kelime oyunları burada iki işe birden yarıyor: hem eğlence hem de harflerle, hecelerle oynama alışkanlığı. Kelime arama ve adam asmaca bu yaşta çok sevilir. Adam asmacada çocuk farkında olmadan hangi harflerin Türkçede daha sık geçtiğini de keşfetmeye başlar; sesli harfle başlamanın neden mantıklı olduğunu kendi bulur.
Görsel dikkat için farkları bul, yön ve planlama için labirentten kaçış iyi seçenekler. Labirentlerde çocuğa ipucu vermek yerine "çıkıştan geriye doğru baksan?" gibi bir soru sormak, ona yeni bir düşünme yolu gösterir.
10 yaş ve üstü: gerçek bulmacalar
Bu yaşta çocuklar birkaç adım ilerisini düşünmeye hazır ve klasik mantık bulmacaları anlam kazanmaya başlıyor. Hanoi Kuleleri, büyük işi küçük parçalara bölmeyi öğretir: beş diski taşımak için önce dördünü nasıl taşıyacağını çözmen gerekir. Su kapları bulmacası hem mantık hem de basit aritmetik ister. Lights Out ise bir hamlenin birden fazla şeyi etkilediği durumları düşünmeyi zorlar.
Strateji sevenler için elma zeka oyunu güzel bir örnek. Klasik Nim oyununun bir versiyonu: sırayla elma alıyorsunuz ve son elmayı alan kaybediyor. İlk birkaç oyunda çocuk büyük ihtimalle kaybeder, sonra bir düzen olduğunu sezmeye başlar. O düzeni kendi bulduğu an, oyunun en değerli anıdır. Aynı oyunu masada kibrit çöpü ya da fasulye tanesiyle oynamak da mümkün.
Sayılarla arası iyi olan çocuklar hızlı matematik ve Shikaku ile de vakit geçirebilir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, süreli oyunların bazı çocukları gerdiği. Çocuğunuz saat geri saydıkça kilitleniyorsa önce süresiz bulmacalarla devam etmek daha iyi olabilir.
Ekran dışı zeka oyunları da aynı işi görür
Bir oyunun "zeka oyunu" olması için ekranda olması gerekmiyor. Satranç, dama, mangala, Lego ile bir şeyi tarife bakmadan kurmak, kart oyunları, hatta yolculukta oynanan "aklımdan bir hayvan tuttum" bile aynı becerileri çalıştırıyor. Üstelik bunların çoğu başka biriyle oynanıyor, bu da sıra beklemeyi ve kaybetmeyi öğrenmek demek.
Pratik bir denge şu olabilir: ekrandaki oyunu kısa ve odaklı tutmak, uzun oyun zamanını masaya bırakmak. Ekrandaki bulmaca çocuğun tek başına uğraşabileceği bir şey olsun, masadaki ise aileyle paylaşılan bir zaman.
Oyunu faydalı hale getiren küçük dokunuşlar
Aynı oyun, nasıl oynandığına göre çok farklı sonuç verebiliyor. Birkaç alışkanlık fark yaratır:
Çözümü söylemeyin, soru sorun. "Şu diski oraya koy" demek yerine "şimdi hangi diski oynayabilirsin?" diye sormak, düşünme işini çocukta bırakır. Takıldığı yeri kendisi anlatmaya çalışırken çözümü çoğu zaman kendisi bulur.
Zekayı değil, yolu övün. "Ne kadar zekisin" yerine "o bölümü üç kere denedin ve sonunda çözdün" demek, çocuğa neyin işe yaradığını gösterir. Bu yaklaşımın etkisinin ne kadar büyük olduğu araştırmacılar arasında tartışılıyor, ama en azından çocuğa zor bir bulmacadan kaçmak için bir sebep vermiyor.
Kısa oturumlar. On beş-yirmi dakikalık bir bulmaca seansı, bir saat boyunca art arda oynanan seviyelerden genellikle daha verimli. Çocuk yorulunca hata yapar, hata yapınca sıkılır ve oyunun tadı kaçar.
Kaybetmeye alan tanıyın. Elma oyununda bilgisayara kaybetmek, çocuğun stratejiyi düşünmesinin tek sebebi olabilir. Her seferinde yardım ederek kazandırmak bu fırsatı ortadan kaldırır.
Bir şeyi ölçmek isterseniz
Bazı aileler oyundan bir adım ileri gidip çocuğun zekasını ölçmek istiyor. Sitedeki IQ testi ve kısa IQ testi yetişkinlere göre hazırlandı, çocuğun gerçek düzeyini göstermez. Çocuklarda resmi bir değerlendirme ancak eğitimli bir psikoloğun uyguladığı testlerle yapılabiliyor; bunun nasıl işlediğini IQ'nun kaç olduğunu nasıl anlarız yazısında anlattık. Çoğu çocuk için buna gerek yok. Merak eden, soran ve takılınca yeniden deneyen bir çocuk zaten iyi bir yerde.
Oyun seçmeye nereden başlayacağınızı bilmiyorsanız zeka oyunları sayfasındaki listeye çocuğunuzla birlikte göz atın. Hangisini seçtiği, size neyi sevdiği hakkında zaten bir şey söyleyecektir.