10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Halk Edebiyatı ve Destan Testi 1

Destan önce toplumu derinden etkileyen bir olayın ardından doğar, ağızdan ağıza anlatılarak yayılır ve en son bir derleyici tarafından yazıya geçirilir.

Doğal destanlar anonimdir; yazarı bilinmez ve tek bir kişinin duygularını değil, bütün toplumun ortak duygu ve değerlerini yansıtır.

Bir şairin kendi adıyla yazdığı destanlara yapma (suni) destan denir.

Ergenekon ve Bozkurt (Türeyiş) destanları Göktürklere aittir. Uygurlara ait olanlar Türeyiş ve Göç destanlarıdır; Alp Er Tunga Sakalara, Oğuz Kağan Destanı ise Hunlarla ilişkilendirilir.

Alp Er Tunga Destanı, bilinen en eski Türk destanlarından biridir ve Sakalara (İskitlere) aittir. Alp Er Tunga'nın ölümü üzerine söylenen sagu, Kaşgarlı Mahmud'un eserinde yer alır.

Satuk Buğra Han Destanı, İslamiyet'i kabul eden ilk Karahanlı hükümdarının hayatını ve savaşlarını anlatır. Diğerleri İslamiyet öncesi döneme ait destanlardır.

Kalevala Fin destanıdır. Almanların millî destanı Nibelungen'dir. Diğer eşleştirmeler doğrudur.

Millî bir olayı destan havasında anlatan ama yazarı belli olan, bireysel bir üslupla yazılmış eserler yapma (suni) destandır.

Doğal destanlar ise anonimdir ve uzun süre sözlü gelenekte yaşar.

Efsaneler genellikle kısadır ve bir dağın, gölün, kayanın ya da bir inancın nasıl ortaya çıktığını olağanüstü bir olaya bağlar. Destanlar ise bütün bir milletin hayatını etkileyen büyük olayları uzun anlatılarla işler.

Olağanüstülük, anonimlik ve inanılırlık iki türde de görülür.

Anlatı kısadır, gerçek bir pınarın oluşumunu olağanüstü bir olaya (taşa dönüşme) bağlar ve halk tarafından gerçek olduğuna inanılır; bunlar efsanenin özellikleridir.

Masallarda yer ve zaman belirsizdir, anlatılanların gerçek olduğuna inanılmaz.

Dede Korkut Hikâyeleri hem destan özellikleri (olağanüstülük, kahramanlık, Oğuz boylarının yaşayışı) hem de halk hikâyesi özellikleri (nazım-nesir karışık anlatım) taşır. Bu nedenle iki gelenek arasında köprü sayılır.

Halk hikâyelerinde nazım ve nesir bir arada kullanılır: olaylar düzyazıyla anlatılır, duyguların yoğunlaştığı yerlerde şiire geçilir.

Dizeler yedişer hecedir (Yay-la-lar-da-kar-kal-maz). Tek dörtlükten oluşan, aaxa uyak düzenli, asıl söylenmek istenenin son iki dizede verildiği anonim şiir manidir.

İlk dizesi eksik (kesik) bırakılan ve cinaslı uyakla kurulan maniye kesik mani denir. Dizelerin arasına eklemeler yapılan maniye ise yedekli (artık) mani adı verilir.

Türküler bentlerden ve her bentten sonra tekrarlanan kavuştaktan (bağlama, nakarat) oluşur.

Döşeme halk hikâyesinin giriş bölümü, tapşırma mahlasın son dörtlükte söylenmesidir.

Ninniler çocuğu uyutmak amacıyla söylenir; anneler bu şiirlere çocuğa duydukları sevgiyi, onun geleceğiyle ilgili dileklerini, bazen de kendi dertlerini katar.

Varsağı 8'li hece ölçüsüyle söylenir ve “bre, hey, behey” gibi ünlemlerle meydan okuyan, yiğitçe bir eda taşır. III. satırdaki bilgi bu yüzden yanlıştır.

Dörtlükte zenginle yoksul arasındaki adaletsizlik ve yöneticilerin halka ilgisizliği eleştirilmektedir. Toplumu, kişileri ya da yönetimi eleştiren koşmalara taşlama denir.

Varsağı, adını Varsak boyundan alır. 8'li hece ölçüsüyle ve kendine özgü bir ezgiyle söylenir; en güzel örneklerini Karacaoğlan vermiştir.

Mahlasın son dörtlükte geçmesine tapşırma denir.

Atışma iki âşığın karşılıklı doğaçlama şiir söylemesi, muamma ise bilmeceye benzeyen bir türdür.

Halk şiiri dörtlüklerle ve hecelerin sayılmasına dayanan hece (parmak hesabı) ölçüsüyle söylenir. Beyit ve aruz ölçüsü daha çok divan şiirinde kullanılır.