9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Şiir Testi 1

Şiirin her satırı dize ya da mısradır. Beyit iki dizeden oluşan nazım birimidir; durak ise hece ölçüsünde dizenin söyleyiş sırasında verilen kısa duraklamadır.

Hece sayısı, dizedeki ünlü sayısına eşittir: "Sa-bah-ye-li-e-ser-kö-yün-üs-tün-den" 11 hecedir. Öteki dizeler sırasıyla 8, 13, 12 ve 9 hecelidir.

"Gece" ile "hece" sözcüklerinde "-ece" sesleri (üç ses) ortaktır; bu zengin uyaktır. "Taş/baş" ve "bak/ak" köklerinde iki ses ortak olduğu için tam uyak, "sevda/dünya" ve "yüz/söz" ise tek ses benzerliğiyle yarım uyaktır; eklerdeki benzerlik rediftir.

Tanımdaki özellikler koşmaya aittir. Semai 8'li hece ölçüsüyle yazılır; destan da 11'li olabilir ama savaş, kıtlık, deprem gibi toplumu etkileyen olayları anlatır. Mani tek dörtlüktür, gazel ise Divan şiirine aittir.

Bu özellikler maniye aittir; asıl duygu genellikle son iki dizede verilir. Türkü bentlerden ve kavuştaktan oluşur; koşma ve semai birden çok dörtlükten oluşan âşık şiiri biçimleridir.

Kapı çalmak insana özgü bir davranıştır; bunun rüzgâra yüklenmesi kişileştirmedir. Gözlerin denize benzetilmesi teşbih, sıcak-soğuk ve yaz-kış karşıtlığı tezat, bir damla gözyaşının ırmakları taşırması mübalağadır.

III. dizede söğüt bir şeye benzetilmemiştir; dize yalnızca bir görüntüyü anlatır, dolayısıyla teşbih yoktur. I'de yıldıza benzetme, II'de güneşe insan davranışı, IV'te gülmek-ağlamak karşıtlığı, V'te gerçek dışı bir büyütme vardır.

Aruz ölçüsü hecelerin uzun ya da kısa okunmasına göre kurulur ve Arap-Fars edebiyatından Divan şiirine geçmiştir. Hece ölçüsü yalnızca hece sayısındaki eşitliğe dayanır.

Dizelerin hece sayılarının birbirini tutmaması, belli bir uyak düzeninin bulunmaması ve şiirin dörtlük kalıbına bağlı kalmaması serbest nazımın özelliğidir. Öteki seçeneklerin hepsi belirli bir ölçü ya da uyak düzeni gerektirir.

İmge, şairin sözcüklerle zihinde canlandırdığı duyusal tasarımdır; "kırmızı bir akşam", "ıslak toprak kokusu" gibi. Tema şiirin ana duygusu, ahenk ise ses uyumudur.

Pencereden bakıp evin yolunu düşünmek, annenin sesini duyar gibi olmak ve "geri dönmek" isteği, şiir kişisinin ayrı kaldığı yeri özlediğini gösterir. Zafer, öfke ya da baharın sevinci dörtlükte yer almaz.

Ölçü, uyak, redif ve ses tekrarları şiire müzikalite kazandırır. Olay örgüsü ise hikâye ve roman gibi anlatmaya dayalı metinlerin unsurudur.

"Sessiz", "sokaklarda", "sabah", "serinliği" sözcüklerinde "s" sesi tekrar edilmiştir. Bir ünsüzün art arda tekrarlanmasıyla ahenk sağlanmasına aliterasyon denir.

Birinci ve üçüncü dizeler (çiçekler/böcekler), ikinci ve dördüncü dizeler (yel/güzel) kendi aralarında uyaklıdır. Bu düzen abab, yani çapraz uyaktır.

Dize sonlarında aynı görevdeki ek ve sözcüklerin tekrarına redif denir; burada iki sözcükte de çokluk eki "-ler" vardır. Uyak redif ayrıldıktan sonra kalan köklerde aranır: "çiçek/böcek" sözcüklerindeki "-ek" sesleri tam uyaktır.

Divan şiiri aruz ölçüsüyle yazılır, nazım birimi çoğunlukla beyittir, dilinde Arapça ve Farsça sözcükler yoğundur. Saz eşliği, hece ölçüsü, yarım uyak ve dörtlük halk şiirinin özellikleridir.

Bu özellikler gazele aittir. Kasidede de matla ve makta vardır; ancak kaside daha uzundur ve din büyüklerini ya da devlet adamlarını övmek için yazılır. Mesnevide her beyit kendi içinde uyaklıdır, rubai ise dört dizelik bir nazım şeklidir.

Çoban, sürü, kaval ve kır hayatının sakin güzelliği pastoral şiirin konusudur. Epik şiir kahramanlık, didaktik şiir öğüt ve bilgi verme, satirik şiir eleştiri ve alay üzerine kuruludur.

"Aç-, kaç-, saç-" köklerinde "-aç" sesleri ortaktır; iki ses benzerliği tam uyaktır, zengin uyak değildir. Dizeler 7 hecelidir, 1, 2 ve 4. dizeler uyaklıdır, "-tı" eki de rediftir.

Şiirde konuşan "ben", şiir kişisi ya da lirik ben olarak adlandırılır; şair kendi duygularını anlatabileceği gibi başka birinin ağzından da konuşabilir. Muhatap ise şiir kişisinin seslendiği kişidir.