10. Sınıf Coğrafya Yer'in Yapısı ve İç Kuvvetler Testi 1

Yer'in en dışında ince yer kabuğu, altında en kalın katman olan manto, onun altında sıvı olduğu kabul edilen dış çekirdek ve en merkezde katı iç çekirdek bulunur.

S dalgalarının dış çekirdekten geçememesi, bu katmanın sıvı olduğunu gösterir. İç çekirdek ise çok yüksek basınç nedeniyle katı kabul edilir.

Yer'in iç yapısı hakkındaki bilgilerin önemli bir kısmı deprem dalgalarının incelenmesiyle elde edilmiştir.

Okyanusal kabuk (sima) silisyum ve magnezyumca zengindir, daha ince ve daha yoğundur. Kıtasal kabuk (sial) silisyum ve alüminyumca zengin, daha kalın ve daha az yoğundur.

Bu yüzden iki levha çarpıştığında genellikle okyanusal kabuk kıtasal kabuğun altına dalar.

Orojenez, epirojenez, volkanizma ve depremler enerjisini Yer'in iç ısısından alır. Akarsu, rüzgâr ve buzul gibi dış kuvvetlerin temel enerji kaynağı ise Güneş'tir.

Mantodaki sıcaklık farkı, yarı akışkan malzemenin ısınıp yükselmesine, soğuyup alçalmasına yol açar. Bu konveksiyon akımları üzerindeki levhaları sürükler.

Levhaların birbirinden uzaklaştığı sınırlarda magma yükselir ve yeni kabuk oluşur; okyanus ortası sırtları bu sınırların tipik örneğidir.

Yakınlaşan sınırlarda ise kabuk tüketilir, dağlar ve okyanus çukurları oluşur.

Kıvrılma sonucunda yükselen kısımlara antiklinal, çukurda kalan kısımlara senklinal denir.

Horst ve graben kırılma sonucunda oluşan yükselti ve çukurlardır; fay ise kırık hattıdır.

Kırılma sonucunda çöken bloklara graben, yüksekte kalan bloklara horst denir. Ege'de dağların denize dik uzanması ve aralarında çöküntü ovalarının bulunması bu sürecin sonucudur.

Orojenez (dağ oluşumu), yan basınçlarla katmanların kıvrılması ya da kırılmasıyla dağların oluşmasıdır.

Geniş alanların dağ oluşturmadan yükselip alçalması epirojenez, magmanın yeryüzüne çıkması volkanizmadır.

Geniş alanların uzun sürede yavaşça alçalıp yükselmesine epirojenez denir. Kıyıdaki yapıların zamanla su altında kalması alçalma yönündeki epirojenik hareketin belirtisidir.

Ani çökme izi olmadığı için depremle, kıvrım ya da lav izi olmadığı için orojenez ve volkanizmayla açıklanamaz.

Üzerindeki ağırlık azalan kabuk parçası dengeye ulaşmak için yavaşça yükselir. Geniş alanı etkileyen ve dağ oluşturmayan bu hareket epirojenezdir.

Bolkar Dağları, Toroslar'ın bir parçasıdır ve kıvrılma sonucu oluşmuştur.

Ağrı, Erciyes, Hasan ve Nemrut (Bitlis) dağları magmanın yeryüzüne çıkmasıyla oluşmuş volkanik dağlardır.

Magma yer kabuğu içinde, çatlak ve boşluklarda soğuyup katılaşırsa derinlik volkanizması (plütonizma) olur; batolit, lakolit, sill ve dayk gibi şekiller oluşur.

Yeryüzüne çıkan magmanın (lav) oluşturduğu şekiller yüzey volkanizmasının ürünüdür.

Depremin yer kabuğu içinde oluştuğu noktaya hiposantr (odak, iç merkez), bu noktanın yeryüzündeki dik izdüşümüne episantr (dış merkez) denir.

Kalker gibi kolay eriyen kayaçlarda oluşan boşlukların tavanı çöktüğünde çöküntü depremleri olur; etkisi yereldir.

En yaygın ve en geniş etkili depremler, levha hareketleri ve faylanmayla oluşan tektonik depremlerdir.

Büyüklük, depremde açığa çıkan enerjinin aletle ölçülen değeridir; bir deprem için tek bir değeri vardır.

Şiddet ise depremin bir yerde yaptığı etki ve hasardır; merkeze uzaklık, zemin ve yapı kalitesi gibi etkenlerle yerden yere değişir.

Türkiye, genç oluşumlu Alp-Himalaya kuşağı üzerindedir. Arap ve Afrika levhalarının kuzeye, Avrasya levhasına doğru hareketi Anadolu'yu sıkıştırır ve büyük fay hatları boyunca depremler oluşur.

Kuzey Anadolu Fay Hattı, Marmara'dan Doğu Anadolu'ya doğru yay biçiminde uzanır; Kocaeli, Sakarya, Düzce, Bolu, Tokat ve Erzincan bu hat üzerindedir.

Konya ve Mardin çevresi Türkiye'de deprem riskinin görece az olduğu alanlar arasında sayılır.

Kahramanmaraş depremleri, Hatay'dan Malatya ve Bingöl'e doğru güneybatı-kuzeydoğu doğrultusunda uzanan Doğu Anadolu Fay Hattı üzerinde gerçekleşmiştir.

Kuzey Anadolu Fay Hattı ise Karadeniz'e paralel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanır.

Volkanların çoğu levha sınırlarında, özellikle levhaların uzaklaştığı ve yakınlaştığı alanlarda (ör. Pasifik Ateş Çemberi) bulunur.

Diğer ifadeler doğrudur: volkanik topraklar verimlidir, yeryüzüne çıkan magmaya lav denir ve volkanik bölgelerde kaplıcalar sık görülür.