TYT Kimya Maddenin Halleri Testi 1

Plazma; iyonlar, serbest elektronlar ve nötr taneciklerden oluşan, iyonlaşmış bir gazdır. Yüklü tanecikler içerdiği için elektriği iletir ve manyetik alandan etkilenir.

Evrende görünür maddenin büyük bölümü yıldızlarda plazma hâlinde bulunur; Dünya'da yıldırım, kutup ışıkları ve floresan lambalarda görülür.

Camın tanecikleri düzenli ve tekrarlayan bir örgü oluşturmaz; bu nedenle amorf katıdır.

Sofra tuzu (iyonik), elmas (kovalent ağ), buz (moleküler) ve bakır (metalik) kristal katılardır.

Amorf katılarda tanecikler belirli bir düzen göstermez; bu yüzden her bölgedeki bağ ve etkileşimler aynı sıcaklıkta kopmaz ve madde geniş bir sıcaklık aralığında yumuşar. Kırık camın keskin ve eğri yüzeyleri buna örnektir.

Düzenli örgü kristal katıların özelliğidir; I yanlıştır.

Elmasta karbon atomları birbirine kovalent bağlarla bağlanarak dev bir ağ oluşturur.

Buz ve iyot moleküler, sofra tuzu (NaCl) iyonik, demir metalik kristaldir.

Viskozite, sıvının akmaya karşı gösterdiği dirençtir. Isıtılan sıvıda moleküllerin kinetik enerjisi artar, moleküller arası çekimi daha kolay yener ve sıvı daha kolay akar; bu yüzden ısıtılan bal daha akışkan olur.

Moleküller arası çekim büyüdükçe viskozite artar; miktar viskoziteyi değiştirmez.

Sıvının akmaya karşı direnci (viskozitesi) arttıkça bilye daha yavaş hareket eder ve dibe daha geç ulaşır. En uzun süre gliserinde ölçüldüğü için viskozitesi en büyük olan gliserindir; en küçük olan sudur.

Isıtılan gliserinin viskozitesi azalacağından düşme süresi kısalır.

Sıvının yüzeyindeki moleküller yalnız yanlardan ve alttan çekildiği için içe doğru net bir kuvvetin etkisindedir. Bu durum yüzeyin gerilmiş ince bir zar gibi davranmasına yol açar.

Bu özelliğe yüzey gerilimi denir; hafif cisimler yüzeyi delmeden üzerinde durabilir.

Deterjan ve sabun molekülleri su yüzeyine yerleşerek su molekülleri arasındaki çekimi zayıflatır ve yüzey gerilimini düşürür; bu sayede su, kumaş liflerinin arasına daha kolay girer.

Sıcaklık artınca yüzey gerilimi azalır; moleküller arası çekim güçlendikçe yüzey gerilimi büyür.

Saf bir sıvının buhar basıncı yalnız sıvının cinsine ve sıcaklığa bağlıdır. Sıcaklık artınca buharlaşan molekül sayısı artar ve dengedeki buhar basıncı yükselir.

Sıvı miktarı, yüzey alanı ya da kap hacmi değişse de denge yeniden kurulduğunda buhar basıncı aynı değere döner.

Bir sıvı, buhar basıncı üzerindeki dış basınca eşit olduğunda kaynar. Dağda açık hava basıncı düşük olduğu için suyun buhar basıncı bu değere daha düşük sıcaklıkta ulaşır.

Düdüklü tencerede ise kapalı kaptaki basınç yükselir; su ancak daha yüksek sıcaklıkta bu basınca eşit buhar basıncına ulaşır. Suyun belli sıcaklıktaki buhar basıncı yükseklikle değişmez.

Buharlaşmada yüzeydeki yeterli enerjiye sahip moleküller sıvıdan ayrılır; bu her sıcaklıkta olabilir. Kaynamada ise sıvının içinde de buhar kabarcıkları oluşur ve saf sıvının sıcaklığı kaynama süresince sabit kalır.

Buharlaşma ısı alan (endotermik) bir olaydır; terin buharlaşmasının cildi serinletmesi bundandır.

Hâl değişimi sırasında verilen ısı tanecikler arasındaki çekimi yenmek için harcanır ve saf maddenin sıcaklığı sabit kalır. II. aralıkta erime (katı + sıvı), IV. aralıkta kaynama (sıvı + gaz) gerçekleşir.

I, III ve V aralıklarında madde tek hâldedir ve sıcaklığı artar. IV. aralığın daha uzun sürmesi, buharlaşma ısısının erime ısısından büyük olduğunu gösterir.

Gaz hâlindeki maddenin sıvı hâle geçmeden doğrudan katıya dönüşmesine kırağılaşma denir. Kırağı bu yolla oluşur.

Süblimleşme bunun tersidir (katıdan doğrudan gaza geçiş); yoğuşma gazdan sıvıya, donma sıvıdan katıya geçiştir.

Donmada tanecikler birbirine yaklaşır, aralarındaki çekim kuvvetleri güçlenir ve bu sırada enerji açığa çıkar; donma ekzotermiktir.

Erime, buharlaşma, süblimleşme ve kaynama tanecikler arasındaki çekimi yenmek için ısı almayı gerektirir.

Gaz tanecikleri birbirinden çok uzaktır ve aralarındaki çekim kuvvetleri, katı ve sıvılardakine göre çok zayıftır.

Tanecikler arası boşluğun büyük olması gazların sıkıştırılabilmesini, kabın tamamına yayılmasını ve hızlı difüzyonu açıklar.

25 °C, CO₂'nin (31 °C) ve NH₃'ün (132 °C) kritik sıcaklığının altındadır; bu maddeler 25 °C'de buhar hâlindedir ve basınç artırılınca sıvılaşır.

O₂'nin kritik sıcaklığı −119 °C'dir. 25 °C'de gerçek anlamda gazdır; ne kadar sıkıştırılırsa sıkıştırılsın önce soğutulmadan sıvılaşmaz.

Sıvı tanecikleri birbirine katılardaki kadar yakındır ama sabit konumda değildir; titreşim ve dönmenin yanında öteleme hareketi de yapar. Bu yüzden sıvıların belirli hacmi vardır ama şekilleri kaba göre değişir.

Yalnız titreşim katılara, büyük boşluk ve kolay sıkıştırılma gazlara özgüdür.

Erime boyunca alınan ısı tanecikler arasındaki çekimi yenmeye harcanır; tanecikler arası uzaklık ve dolayısıyla potansiyel enerji artar.

Sıcaklık sabit kaldığı için taneciklerin ortalama kinetik enerjisi değişmez; II yanlıştır.

Katı bir maddenin sıvı hâle geçmeden doğrudan gaz hâline geçmesine süblimleşme denir. Katı CO₂ (kuru buz) normal basınçta sıvılaşmadan gaza dönüşür.

Çamaşırın kuruması buharlaşma, mumun erimesi erime, suyun buz olması donma, şişenin buğulanması yoğuşmadır.

Aynı sıcaklıkta buhar basıncı yüksek olan sıvının molekülleri arasındaki çekim daha zayıftır; bu sıvı dış basınca daha düşük sıcaklıkta ulaşır ve daha düşük sıcaklıkta kaynar.

Buhar basıncı en düşük olan X'in kaynama noktası en yüksek, en uçucu olan Z'ninki en düşüktür: X > Y > Z.