11. Sınıf Biyoloji Dolaşım Sistemi Testi 1

Akciğerlerde oksijen alan kan, akciğer toplardamarıyla (2) sol kulakçığa gelir; sol karıncıktan aort (3) yoluyla vücuda pompalanır. Bu iki damarda oksijence zengin kan bulunur.

Sağ karıncıktan akciğerlere giden akciğer atardamarı (1) ile vücuttan dönen ana toplardamarlar (4) ise karbondioksitçe zengin kan taşır. Atardamarda her zaman temiz kan bulunduğu düşüncesi bu yüzden yanlıştır.

Toplardamarlarda kan basıncı düşük olduğundan, özellikle bacaklardaki toplardamarlarda bulunan cep biçimli kapakçıklar kanın geriye kaçmasını önler.

Kalın ve esnek duvar, yüksek basınç ve kalpten organlara taşıma atardamarların özelliğidir; akciğer toplardamarı dışındaki toplardamarlar oksijence fakir kan taşır.

Atardamar ucunda kan basıncı (35) osmotik basınçtan (25) büyük olduğu için su ve küçük moleküller doku arasına itilir. Toplardamar ucunda osmotik basınç (25) kan basıncından (15) büyük olduğundan su kana geri çekilir.

Plazma proteinleri büyük moleküllerdir, kılcal duvarından geçmezler; osmotik basıncın kılcal boyunca hemen hemen sabit kalmasının nedeni de budur. III yanlıştır.

Kalp kası uyarıyı kendisi üretir. Uyarı sağ kulakçık duvarındaki SA düğümünde (doğal kalp pili) oluşur, buradan AV düğümüne, His demetine ve Purkinje liflerine iletilir.

Omurilik soğancığı sinirler yoluyla kalp atış hızını artırıp azaltabilir ama kasılmayı başlatmaz; sinir bağlantısı kesilen kalp de atmaya devam eder.

Gecikme sayesinde önce kulakçıklar kasılır ve kanı karıncıklara aktarır; karıncıklar dolduktan sonra kasılır. Böylece kalp her atımda daha fazla kan pompalar.

Normal döngüde kulakçıklar karıncıklardan önce kasılır; gecikmenin amacı kanı geri döndürmek değil, karıncıkların dolmasını beklemektir.

Sol karıncık kanı aort yoluyla bütün vücuda pompalar; bu uzun yolda direnci yenmek için en güçlü kasılmayı yapmalıdır, bu yüzden kas duvarı en kalındır.

Sağ karıncık kanı yalnız yakındaki akciğerlere gönderdiği için daha ince duvarlıdır. Ana toplardamarlar kanı sol karıncığa değil, sağ kulakçığa getirir.

Büyük değer (sistolik basınç) karıncıkların kasılıp kanı atardamarlara pompaladığı andaki basınçtır. Küçük değer (diyastolik basınç) karıncıklar gevşerken atardamarlarda kalan basınçtır.

Bu değerler atardamarlarda ölçülür; nabız sayısı ayrı bir ölçümdür.

Aort tek bir damardır ama milyonlarca kılcal damarın toplam kesit alanı çok büyüktür. Aynı miktar kan çok geniş toplam alana dağıldığı için akış hızı düşer; bu da kan ile doku arasındaki madde alışverişine zaman kazandırır.

Kılcal damarlarda kapakçık yoktur ve duvarlarında kas tabakası bulunmaz.

Yürürken kasılan bacak kasları toplardamarları sıkıştırır; kapakçıklar kanın yalnız kalbe doğru ilerlemesine izin verir. Soluk alırken göğüs boşluğunda basınç düşer ve kan kalbe doğru emilir.

Üç etken de toplardamar dolaşımına yardımcı olur. Uzun süre hareketsiz oturanlarda ayak bileklerinin şişmesi bu yardımın azalmasıyla ilgilidir.

Olgun alyuvarlar gelişirken çekirdeklerini ve mitokondrilerini kaybeder; enerjilerini oksijensiz solunumla elde ederler. Böylece taşıdıkları oksijeni kendileri harcamazlar.

Diğer ifadeler doğrudur: hemoglobin oksijen taşır, alyuvarlar kemik iliğinde üretilir ve yaklaşık 120 günlük ömürlerinin sonunda dalak ile karaciğerde yıkılır.

Yaralanmada trombositlerden ve hasarlı dokudan salınan maddeler, kalsiyum iyonları yardımıyla protrombini etkin enzim olan trombine çevirir. Trombin de fibrinojeni fibrine dönüştürür; fibrin ağı kan hücrelerini tutarak pıhtıyı oluşturur.

Protrombin trombinin etkin olmayan öncülüdür; heparin pıhtılaşmayı önleyen bir maddedir.

K vitamini, karaciğerde protrombin gibi pıhtılaşma faktörlerinin üretilmesi için gereklidir ve bir kısmı kalın bağırsaktaki bakteriler tarafından üretilir. Antibiyotikler bu bakterileri azaltınca pıhtılaşma yavaşlar.

Bu belirtileri açıklayan vitamin K vitaminidir.

AB grubunun alyuvarlarında hem A hem B antijeni vardır; bu nedenle plazmada anti-A ve anti-B bulunmaz. Rh(+) kişide alyuvar zarında Rh antijeni bulunduğundan anti-Rh de oluşmaz.

Bu yüzden AB Rh(+) kişi, kan nakillerinde genel alıcı olarak anılır.

Tabloya göre K A grubu, L B grubu, M AB grubu, N ise 0 grubudur. 0 grubu alyuvarlarında A ve B antijeni taşımadığı için az miktarda olmak koşuluyla diğer gruplara kan verebilir.

M'nin (AB) plazmasında antikor yoktur. K'nin A antijeni L'nin plazmasındaki anti-A ile çökelir; M'nin A antijeni de L'nin anti-A'sıyla çökeleceği için L, M'den kan alamaz.

Doğum sırasında Rh(+) bebeğin kanı anne kanına karışabilir ve Rh(−) anne anti-Rh antikoru üretmeye başlar. Sonraki gebelikte bebek yine Rh(+) ise bu antikorlar plasentadan geçip bebeğin alyuvarlarını parçalayabilir.

Anne ve baba ikisi de Rh(−) ise bebek Rh(+) olamaz; bu durumda uyuşmazlık riski oluşmaz.

Oksijen taşıma, alyuvarlardaki hemoglobinin görevidir; lenf sisteminin böyle bir işlevi yoktur.

Lenf sistemi kılcallardan sızıp geri dönmeyen sıvıyı kana döndürür, bağırsak tüylerindeki lenf kılcallarıyla yağları taşır ve lenf düğümlerinde savunmaya katılır.

Lenf damarları kanı değil doku sıvısını taşır ve sonunda toplardamar sistemine katılır. Göğüs lenf kanalı sol köprücük altı toplardamarına, sağ lenf kanalı ise sağ köprücük altı toplardamarına açılır.

Lenf, basıncın yüksek olduğu atardamarlara ya da doğrudan kalbe boşalmaz.

Kılcalın toplardamar ucunda suyu kana geri çeken kuvvet, plazma proteinlerinin oluşturduğu osmotik basınçtır. Protein azalınca bu çekim zayıflar; doku arasında kalan sıvı lenf sisteminin taşıyabileceğinden fazla olur ve ödem oluşur.

Böbreklerin suyun tamamını atması ödem değil susuzluk (dehidrasyon) yapar.

Karıncıklar kasılınca içlerindeki basınç artar ve kulakçık–karıncık arasındaki kapakçıklar (sağda üçlü, solda ikili) kapanır; kan yalnız atardamarlara çıkabilir. Kalp seslerinden birincisi bu kapakçıkların kapanmasıyla duyulur.

Yarım ay kapakçıkları ise karıncıklar gevşerken kanın atardamarlardan karıncıklara geri dönmesini önler.

Serumda başka bir canlıda üretilmiş hazır antikorlar bulunur. Vücut bu antikorları kendisi üretmediği için bağışıklık pasiftir; tıbbi uygulamayla verildiği için de yapaydır. Etkisi hızlı başlar ama kısa sürer.

Aşıda ise zayıflatılmış ya da öldürülmüş mikrop verilir ve vücut antikoru kendisi üretir; bu yapay aktif bağışıklıktır.