Sınavın son on dakikası. Önünde hiç bakmadığın on beş soru var ve bunların en az birkaçı, aslında rahatça çözebileceğin türden. Yarım saat önce tek bir soruyla altı dakika uğraşmıştın. O soruyu da sonunda yanlış yaptın.
Süre yetmediğinde akla gelen ilk açıklama "yavaşım" olur. Oysa çoğu zaman sorun ortalama hız değil, verilen kararlardır: Hangi soruya ne kadar zaman ayrılacağı, ne zaman vazgeçileceği, nereden başlanacağı. Sınavda zaman yönetimi bu kararları sınav anında içgüdüyle değil, önceden belirlenmiş birkaç kuralla vermek demektir.
Zaman, birkaç inatçı soruda kaybolur
Bir deneme sınavında her soruya ne kadar süre harcadığını ölçebilseydin büyük ihtimalle şunu görürdün: Soruların çoğu ortalamanın altında bitiyor, küçük bir grup ise sürenin büyük kısmını yiyor. Beş soruya dörder dakika ayırmak, yirmi dakika demektir. Bu süre, ortalama hızla çözülecek on beş kolay sorunun süresine yakındır.
Yani hızlanmak için daha çabuk düşünmeye çalışmak yerine, bu "uzun kuyruğu" kısaltmak çok daha kolay sonuç verir. Her soruyu biraz daha hızlı çözmek zor bir beceridir; zaman yiyen soruyu tanıyıp sona bırakmak ise öğrenilebilir bir alışkanlıktır.
Önce soru başına düşen süreyi bil
Zaman yönetiminin ilk adımı basit bir bölmedir: toplam süre ÷ soru sayısı. Bu sayı, bir soruya "fazla" kaldığını anlamanın ölçüsüdür. Yaygın sınavlar için tablo kabaca şöyle:
| Sınav | Soru / Süre | Soru başına ortalama |
|---|---|---|
| LGS sözel bölüm | 50 soru / 75 dakika | 1 dakika 30 saniye |
| LGS sayısal bölüm | 40 soru / 80 dakika | 2 dakika |
| TYT | 120 soru / 165 dakika | yaklaşık 1 dakika 22 saniye |
| KPSS Genel Yetenek - Genel Kültür | 120 soru / 130 dakika | 65 saniye |
Sınav kılavuzları her yıl yeniden yayımlanır; hazırlandığın sınavın güncel soru sayısını ve süresini kılavuzdan kontrol et. KPSS için ayrıntılı dağılımı KPSS kaç soru, kaç dakika yazımızda bulabilirsin.
Bu ortalamayı her soruya eşit dağıtmak gerekmiyor. Paragraf sorusu ile kısa bir dil bilgisi sorusu aynı süreyi istemez. Ortalamanın asıl işi bir alarm eşiği koymaktır: Bir soruda ortalamanın iki katına geldiysen ve hâlâ çözüme giden yolu göremiyorsan, o soru o an için kaybettiriyor demektir.
Tur sistemi: Sınavı üç geçişte çöz
Tur sistemi, sınavı baştan sona tek seferde değil, birkaç geçişte çözmektir. Ayrıntılar kişiden kişiye değişse de iskelet şöyledir:
- Birinci tur: Soruları sırayla oku. Çözüm yolunu hemen gördüğün soruları çöz. Zaman alacağını düşündüklerini bir işaretle (örneğin "/") geç, hiç fikrin olmayanlara başka bir işaret (örneğin "x") koy.
- İkinci tur: "/" işaretli sorulara dön. Artık kolay puanlar cepte olduğu için bu sorulara daha sakin bir kafayla bakarsın.
- Üçüncü tur: Kalan süreyle "x" işaretli sorulara bak. Bir iki şıkkı eleyebildiğin sorularda işaretleyip işaretlememeye karar ver.
Bu düzenin üç faydası var. İlki, sınavın sonunda yetişemediğin sorular zor sorular olur, kolay sorular değil. İkincisi, ilk turda biriken doğru cevaplar özgüveni artırır ve gerginliği azaltır. Üçüncüsü daha az bilinen bir etki: Bir soruyu bırakıp başka sorulara geçtiğinde zihnin o soruyla uğraşmayı tamamen bırakmaz. Döndüğünde ilk bakışta göremediğin yolu fark ettiğin çok olur.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, tur sisteminin denemelerde alıştırılması gerektiğidir. İlk kez gerçek sınavda denenen bir yöntem, işaretleri karıştırmak ya da soru atlamayı unutmak gibi yeni hatalar doğurabilir.
İlk yarım dakikada karar ver
Bir soruyu geçmek zor gelir; çünkü o anda soruyu bırakmak yenilgi gibi hissettirir. Bu hissi yönetmenin yolu, kararı kişisel bir mesele olmaktan çıkarıp bir kurala bağlamaktır. Soruyu okuduktan sonraki yaklaşık yarım dakika içinde kendine iki soru sor: Bu hangi konu ve hangi yöntemle çözülür? Bu ikisine cevap veremiyorsan soruyu işaretle ve geç.
Bazı sorular uzun süreceklerini en baştan belli eder:
- Uzun bir metin, çok sayıda koşul ve tablonun birlikte geldiği sorular,
- Çalışırken zorlandığını bildiğin bir konudan gelen sorular,
- Yöntemi belli ama işlemi uzun sorular.
Bunlar mutlaka atlanacak sorular değil. Sadece ilk turda değil, ikinci turda çözülmeleri daha akıllıcadır.
"Bu kadar uğraştım, bırakamam" tuzağı
Bir soruya üç dakika verdikten sonra bırakmak, harcanan üç dakikayı çöpe atmak gibi gelir. Ama o üç dakika, soruya devam etsen de bıraksan da geri gelmeyecek. Doğru soru şudur: Önümdeki iki dakikayı bu soruya mı vermeliyim, yoksa henüz bakmadığım sorulara mı? Geçmişte yapılan yatırımın gelecekteki kararı yönetmesine batık maliyet yanılgısı denir. Bu yanılgının günlük hayattaki başka örneklerini bilişsel yanlılıklar yazımızda anlattık.
Hangi testten başlamalı?
Kitapçıktaki sırayı izlemek mi, en güçlü olduğun testle mi başlamak? Bu sorunun herkese uyan bir cevabı yok. Güçlü olduğun testten başlamak, sınava kendini iyi hissederek girmeni sağlayabilir. Sırayı izlemek ise optik formda yer karıştırma riskini azaltır ve sınav boyunca daha az karar vermeni gerektirir. Bazı öğrenciler de zihinleri en dinç olduğunda en çok düşünce isteyen testi çözmeyi tercih eder.
Asıl önemli olan, bu kararı sınav sabahı değil, denemelerde vermek. İki üç denemede farklı sıraları dene, hangisinde daha az soru boş kaldığına bak ve sonra o sırayı sabitle. Her test için kabaca bir süre bütçesi belirlemek de işini kolaylaştırır. Bitiş saatlerini sınavın başında kitapçığın kenarına yazarsan, saate her baktığında hesap yapmak zorunda kalmazsın.
Saate ne zaman bakmalı?
Saate hiç bakmamak da, her iki soruda bir bakmak da zarar verir. İlkinde süre sessizce tükenir, ikincisinde dikkat sürekli bölünür. Daha dengeli olan, saati belirli kontrol noktalarında kontrol etmektir: her testin sonunda ya da belirli soru numaralarında. Kontrol noktasında planın gerisindeysen paniğe kapılmadan o testteki kalan zor soruları ikinci tura bırak ve devam et.
Sınava hangi eşyaları götürebileceğini kılavuzdan kontrol etmeyi unutma. Saat takmanın yasak olduğu sınavlarda zamanı salondaki saatten ya da görevlinin duyurularından takip edersin; denemelerde de bu duruma alışmak işe yarar.
Optik formu ne zaman doldurmalı?
Kâğıt üzerinde yapılan sınavlarda optik form ayrı bir zaman kalemidir ve üç yaygın yöntem var:
- Her sorudan sonra işaretlemek: En güvenlisi ama en yavaşı. Her seferinde dikkat kitapçıktan forma kayar.
- Test ya da sayfa bitince toplu işaretlemek: Akışı bozmadan güvenliği korur. İşaretlerken soru numaralarını kitapçıkla karşılaştırmak, kaydırma hatasını önler.
- Hepsini sona bırakmak: Son 10 dakikayı forma ayıranlar var. Süre planlandığı gibi giderse işler; ama sınav sarktığında en riskli yöntemdir, çünkü son dakikalarda hem soru çözüp hem form doldurmak gerekir.
Hangisini seçersen seç, denemelerde de aynısını yap. Optik form işaretlemek, sınav günü ilk kez hesaba katılınca beklenenden uzun sürebilir.
Son on dakika
Son on dakika, yeni ve uzun bir soruya başlamanın zamanı değildir. Bu süre için kısa bir kontrol listesi işe yarar:
- Optik formda boş kalmış ama çözdüğün bir soru var mı, kontrol et.
- İkinci turda yarım bıraktığın, bitmeye yakın soruları tamamla.
- Şık eleyebildiğin sorularda işaretleme kararını ver.
Üçüncü madde için kısa bir hesap var: Yanlışların doğruları götürdüğü sınavlarda en az bir şıkkı kesin olarak eleyebiliyorsan işaretlemek uzun vadede kazandırır. Hesabın nasıl işlediğini ve ne zaman güvenebileceğini anlamanın yolunu test çözmenin faydaları yazımızda anlattık.
Zaman yönetimi denemelerde öğrenilir
Bu yöntemlerin hiçbiri okuyarak alışkanlığa dönüşmez. Her denemede bir şeyi dene: bir denemede tur sistemini, bir sonrakinde farklı bir test sırasını, ötekinde toplu optik işaretlemeyi. Deneme bitince sadece neti değil, kaç soruya hiç bakamadığını ve hangi sorularda ortalamanın iki katından fazla kaldığını da not et. Bu sayıların nasıl yorumlanacağını deneme sınavı analizi yazımızda ayrıntılı ele aldık.
Birkaç deneme sonra, sınav günü hangi sırayla ilerleyeceğini, nerede saate bakacağını ve hangi soruyu ne zaman bırakacağını önceden bilerek girersin. Sınavın ortasında karar vermek zorunda kalmamak, gerginliği de azaltır.
Sık sorulan sorular
Kolay sorularla mı başlamalıyım, sırayla mı gitmeliyim?
Sırayla gitmek ama zaman alacak soruları ilk turda geçmek, ikisinin iyi yanlarını birleştirir. Soruları tek tek "kolay mı" diye tarayıp seçmek ise kendisi zaman alır; tarama yerine sırayla ilerleyip zor soruyu gördüğün anda işaretlemek daha verimlidir.
Süre hiçbir denemede yetmiyor, ne yapmalıyım?
Önce sebebi ayır. Hiç bakamadığın sorular hep aynı testte mi kalıyor? O zaman test sırası ya da süre bütçesi sorunu olabilir. Belirli soru tiplerinde mi uzun kalıyorsun? O zaman konu eksiği olabilir ve çözümü sınav taktiği değil, o konuda pratik yapmaktır. Her soruda biraz yavaşsan, konu testlerini süreli çözerek temponu artırabilirsin.
Kontrol etmek için zaman ayırmalı mıyım?
Süren yetiyorsa evet, ama hepsini değil. Yeniden çözmek yerine işlem hatası yapmaya yatkın olduğun soru tiplerine ve "değildir", "yanlıştır" gibi olumsuz kökleri olan sorulara bakmak, kısa sürede daha çok hata yakalar.