Evde çözdüğü soruyu sınavda çözemeyen, kağıdı görünce aklının boşaldığını söyleyen öğrenci genellikle konuyu bilmediği sonucuna varıyor. Bazen sorun başka yerde: matematik kaygısında. Bu, gerginlikten öte, düşünme kapasitesini doğrudan etkileyen bir endişe hali ve üzerine gidilebilen bir şey.
Matematik kaygısı nedir?
Sayılarla iş yapmak gerektiğinde, hatta bunu düşünmek bile yetince, ortaya çıkan gerginlik ve endişe. Belirtileri tanıdık: tahtaya kalkma korkusu, sınav kağıdını çevirince hızlanan kalp, ödev açılınca birden başka işler hatırlamak. Genel sınav kaygısıyla akraba, ama ondan ayrı bir şey. Aynı öğrenci Türkçe sınavına rahat girip matematikte kilitlenebilir. Kaygı bütün sınavlara yayılıyorsa sınav kaygısı yazısındaki öneriler de işe yarar.
Matematik kaygısı matematikte kötü olmak mı demek?
Hayır. Kaygı ile yetersizlik birbirini besleyebilir ama aynı şey sayılmaz. Mark Ashcraft ve Elizabeth Kirk'ün 2001'de Journal of Experimental Psychology: General dergisinde yayımlanan çalışmasında, matematik kaygısı yüksek katılımcıların çalışma belleği kapasitesi daha düşük ölçüldü ve fark en çok hesap içeren görevlerde belirginleşti. Yazarların yorumu, bunun kaygı sürdüğü anda yaşanan geçici bir bozulma olduğu yönündeydi.
Çalışma belleği, bir işlemin ara sonuçlarını akılda tutan alan. Elde var birli bir toplamada ya da iki adımlı bir denklemde bu alan dolu çalışır. "Yine yapamayacağım", "herkes bitirdi" gibi düşünceler aynı alana yerleşince işlemin kendisine yer daralır. Bu sınırlı alanın nasıl işlediğini çalışma belleği yazısında ayrıca anlattım.
Kendinde hangisinin baskın olduğunu görmenin basit bir yolu var. Sınavda yapamadığın soru tipini evde, süre tutmadan ve kimse bakmazken tekrar çöz. Rahatça çözebiliyorsan kaygının payı büyük demektir; evde de takılıyorsan önce konunun kendisine dönmek gerekir. İkisi bir arada da çıkabilir; o zaman bile hangisinin ağır bastığını bilmek nereden başlanacağını gösterir.
Kaygı neden kendi kendini büyütüyor?
Çünkü kaçınmayı ödüllendiriyor. Matematik ödevini erteleyen öğrenci o akşam rahatlıyor ve bu rahatlama bir sonraki ertelemenin gerekçesi oluyor. Az pratik yapılan konu zayıf kalıyor, zayıf konu sınavda gerçekten zorlanmaya yol açıyor, o zorlanma da "ben matematikte kötüyüm" inancını doğruluyor gibi görünüyor. Kaygıyla başlayan döngü birkaç ay sonra gerçek bir eksikle beslenmeye başlıyor.
Bu yüzden işe yarayan plan iki tarafı birlikte ele alır: kaygıyı yönetmeyi ve eksik konuyu kapatmayı. Yalnız birine odaklanmak döngünün öbür yarısını açık bırakır.
Sınavdan önce kaygıyı yazmak işe yarar mı?
Kaygısı yüksek öğrencilerde yarayabilir. Gerardo Ramirez ve Sian Beilock'un 2011'de Science dergisinde yayımlanan çalışmasında 9. sınıf öğrencileri, biyoloji dönem sonu sınavından hemen önce yaklaşık 10 dakika boyunca sınavla ilgili endişelerini yazdı. Sınav kaygısı yüksek olup bu yazmayı yapanlar, yazmayan kaygılı öğrencilerden daha iyi sonuç aldı; kaygısı düşük öğrencilerde bir fark görülmedi. Çalışma sonradan eleştiri de aldı, dolayısıyla herkeste aynı etkiyi beklemek doğru olmaz.
Denemesi kolay: Sınavdan önceki son dakikalarda bir kağıda o an aklından geçen endişeleri düzeltmeden yazmak. Kağıt kimseye gösterilmek zorunda değil, sonra atılabilir.
Matematik kaygısını azaltmak için ne yapılabilir?
İlk adım, çalışmaya kolay bir soruyla başlamak. Masaya oturur oturmaz zor bir soruyla karşılaşan öğrencide kaygı hemen yükselir; ilk iki sorunun rahat çözülmesi oturumu başka bir tonda açar.
İkincisi hata defteri. Yanlış yapılan soruyu, nerede yanlış gidildiğini ve doğru adımı bir iki satırla yazmak, "her şeyi yanlış yapıyorum" düşüncesini sayılabilir birkaç hataya indirir. Birkaç hafta sonra listede tekrar eden hatalar kendiliğinden göze çarpar ve çalışılacak yer netleşir.
Üçüncüsü süreyi kademeli eklemek. Kaygı çoğu öğrencide saatle birlikte artıyor. Önce süresiz çözmek, sonra cömert bir süreyle, en son gerçek sınav süresiyle çalışmak bu baskıya alışmayı kolaylaştırır. Hızlı matematik oyunu gibi puanın hiçbir şeyi etkilemediği bir ortam da zaman baskısını düşük riskle denemek için kullanılabilir.
Ne zaman destek almak gerekir?
Kaygı mide ağrısı, uykusuzluk ya da okula gitmek istememe gibi belirtilerle haftalarca sürüyorsa okulun rehber öğretmeniyle konuşmak iyi bir başlangıç. Görüşmeye giderken kaygının hangi derslerde, hangi durumlarda ortaya çıktığını not etmek, rehber öğretmenin sorunun matematiğe özgü mü yoksa daha genel mi olduğunu ayırmasını kolaylaştırır.