"Brain rot", kelimesi kelimesine "beyin çürümesi", Oxford University Press tarafından 2024'ün yılın kelimesi seçildi. Karar 2 Aralık 2024'te, 37 binden fazla kişinin katıldığı oylama ve sözlükçülerin kullanım verisi birlikte değerlendirilerek açıklandı. Oxford'a göre ifadenin kullanım sıklığı 2023'ten 2024'e yüzde 230 arttı.
Sözlüğün tanımı dikkatle okunmaya değer: önemsiz ya da zihni zorlamayan çevrim içi içeriğin aşırı tüketilmesine bağlanan, kişinin zihinsel durumunun "sözde" bozulması. Tanıma "sözde" kelimesini koyan sözlükçülerin kendisi. Yani ifade bir teşhis anlatmıyor; bir endişeyi ve biraz da kendiyle dalga geçmeyi anlatıyor.
Brain rot ifadesi nereden çıktı?
Bilinen ilk kullanımı 1854'e, Henry David Thoreau'nun Walden kitabına dayanıyor. Thoreau, toplumun karmaşık fikirler yerine basit olanları seçmesini zihinsel çabanın gerilemesi olarak görüyor ve bunu İngiltere'deki patates çürümesine benzetiyordu. İfade yaklaşık 170 yıl sonra TikTok'ta, Z ve Alfa kuşağının elinde yeniden doğdu. Oxford'un da not ettiği gibi, bu içeriğin büyük kısmını üreten kuşak, ifadeyi aynı platformlarda kendi alışkanlıklarıyla dalga geçmek için kullanıyor.
Kısa videolar ve dikkat hakkında araştırma ne diyor?
En kapsamlı tablo, Griffith Üniversitesi'nden Lan Nguyen ve arkadaşlarının Eylül 2025'te Psychological Bulletin dergisinde yayımladığı meta-analizde. Ekip 71 çalışmayı ve toplam 98.299 katılımcıyı bir araya getirdi. Kısa video kullanımı arttıkça bilişsel ölçümlerdeki puanlar düşük çıkıyor; ortalama korelasyon r = -0,34. En güçlü ilişkiler dikkatle (-0,38) ve ketlemeyle (-0,41) görüldü.
Ketleme, aklına gelen ilk tepkiyi durdurabilme becerisi demek: bildirimi duyunca telefona uzanmamak, sorunun ortasında başka bir düşünceye kaymamak gibi. Korelasyon ise iki ölçümün birlikte ne kadar hareket ettiğini -1 ile 1 arasında gösteriyor. -0,34 orta düzey bir ilişki; kişinin video alışkanlığını bilmek dikkat puanı hakkında bir ipucu veriyor ama tek başına tahmin etmeye yetmiyor.
Aynı analiz ruh sağlığı tarafına da baktı. Yoğun kullanım daha yüksek kaygı, depresyon ve stres puanlarıyla, ayrıca uyku sorunlarıyla birlikte görüldü. Beden algısı ve özsaygıyla ise genel bir ilişki bulunmadı. Bu son bulgu, her olumsuz sonucun otomatik olarak kısa videolara yazılmaması gerektiğini de hatırlatıyor.
Kısa videolar mı dikkati bozuyor, yoksa dikkati dağınık olanlar mı daha çok izliyor?
Bu çalışmalardan hangisinin doğru olduğunu söylemek mümkün değil. Analize giren çalışmaların çoğu kesitsel, yani insanları tek bir anda ölçüyor. Dikkatini toplamakta zorlanan biri kısa videolara daha çok yöneliyor olabilir; yazarlar da iki yönün birbirini besleyen bir döngü olabileceğini belirtiyor. Ayrıca çalışmaların çok azı genel sosyal medya kullanımını hesaba kattı, bu yüzden etkinin kısa video biçimine mi ait olduğu belli değil.
Haberlere yansıyan bir ayrıntı da önemli: İlişki, yalnız izleme süresini ölçen çalışmalarda daha zayıf, kontrol kaybını ölçen bağımlılık ölçeklerinde daha güçlü çıkıyor. Kendine sorman gereken soru belki de "günde kaç saat" kadar "bırakmak istediğimde bırakabiliyor muyum".
Ders çalışırken bu ne anlama geliyor?
Kısa video akışının doğal bir bitiş noktası yok. Bir video biter, öteki kendiliğinden başlar. Ders arasında "beş dakika" diye açılan uygulamanın yarım saat sürmesi bu yüzden irade eksikliğinden çok tasarımla ilgili. Pratik çözüm de tasarıma karşı tasarım. Çalışırken telefonu başka odaya koy, otomatik oynatmayı kapat, molayı ekransız geçir; kalk, su iç, pencereden bak. Çalışma bloklarını nasıl kuracağını parçalanan dikkat ve bilişsel dayanıklılık yazısında ayrıntılı anlattım.
Veliysen yasak listesi yerine düzen konuşmak daha kalıcı oluyor. Çocuk ödev bitince ne kadar izleyeceğini önceden biliyorsa, akışın içinde pazarlık yapmak zorunda kalmıyor.
Kendi dikkatini nasıl gözlemleyebilirsin?
Ketlemeyi ölçen klasik görevlerden biri Stroop testi: Klasik sürümünde "mavi" kelimesi kırmızı renkle yazılıdır ve senden kelimeyi değil rengi söylemen istenir. Kelimeyi okuma dürtüsünü bastırmak tam olarak ketlemedir. Sitedeki Stroop testi ve dikkat testi birkaç dakika sürüyor.
Kendine küçük bir deney kurabilirsin. İki hafta boyunca, her gün aynı saatte bu testlerden birini yap; bir hafta telefon çalışırken başka odada dursun, diğer hafta yanında. Sonuçlar uykudan ruh haline kadar pek çok şeyden etkilenir, bu yüzden bir teşhis yerine geçmez. Ama kendi günlerin arasındaki farkı görmek, bir meta-analizin ortalamasından daha çok şey anlatabilir.